કોમ્પ્યુટર પર કામ કરતી વખતે બેસવાની સાચી રીત
કોમ્પ્યુટર સામે કલાકો સુધી બેસી રહેવું એ આજના સમયની જરૂરિયાત બની ગઈ છે, પરંતુ આ ટેવ આપણા શરીર માટે ગંભીર જોખમો પણ લાવી શકે છે. જો બેસવાની રીત (Posture) સાચી ન હોય, તો પીઠનો દુખાવો, ગરદન અકડાઈ જવી, આંખોમાં થાક અને લાંબા ગાળે કરોડરજ્જુની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
અહીં કોમ્પ્યુટર પર કામ કરતી વખતે બેસવાની સાચી રીત અને સ્વાસ્થ્ય જાળવવાની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી છે.
૧. આદર્શ બેસવાની સ્થિતિ (The Ideal Sitting Posture)
જ્યારે તમે કોમ્પ્યુટર પર બેસો છો, ત્યારે તમારું શરીર કુદરતી 'S' આકારમાં હોવું જોઈએ. નીચેના મુદ્દાઓનું પાલન કરો:
ગરદન અને માથું
સીધું માથું: તમારું માથું ખભાની બરોબર ઉપર હોવું જોઈએ. તેને આગળની તરફ ન ઝુકાવો.
સ્ક્રીન લેવલ: મોનિટરનો ઉપરનો ભાગ તમારી આંખોની સમાંતર હોવો જોઈએ જેથી તમારે ગરદન નીચી કે ઊંચી ન કરવી પડે.
પીઠ (Back)
સપોર્ટ: ખુરશીની પાછળની બાજુ તમારી પીઠને પૂરેપૂરો ટેકો આપતી હોવી જોઈએ.
કરોડરજ્જુ: કમરના નીચેના ભાગ (Lumbar) પાસે નાનું ઓશીકું અથવા ખુરશીનો વળાંક હોવો જોઈએ જેથી કમર સીધી રહે.
હાથ અને ખભા
ઢીલા ખભા: ખભાને કાન તરફ ખેંચવાને બદલે નીચે અને ઢીલા રાખો.
કોણીનો ખૂણો: તમારી કોણી શરીરની નજીક અને $90^{\circ}$ થી $120^{\circ}$ ના ખૂણે વળેલી હોવી જોઈએ.
૨. સાધનોની ગોઠવણી (Ergonomic Setup)
માત્ર બેસવાની રીત નહીં, પણ તમારા ટેબલ અને ખુરશીની ગોઠવણી પણ એટલી જ મહત્વની છે.
ખુરશી (The Chair)
હાઈટ એડજસ્ટમેન્ટ: ખુરશીની ઊંચાઈ એવી રાખો કે તમારા પગ જમીન પર સપાટ રહે.
આર્મરેસ્ટ: ખુરશીના હાથા (Armrests) એવી રીતે ગોઠવો કે તમારા કાંડા અને કીબોર્ડ એક લાઈનમાં રહે.
કીબોર્ડ અને માઉસ
નજીક રાખો: કીબોર્ડ અને માઉસ એટલા નજીક રાખો કે તમારે તેને પહોંચવા માટે હાથ લાંબા ન કરવા પડે.
કાંડાની સ્થિતિ: ટાઈપ કરતી વખતે કાંડા સીધા હોવા જોઈએ, ઉપર કે નીચે વળેલા નહીં.
મોનિટરની ગોઠવણી
અંતર: મોનિટર તમારાથી આશરે ૨૦ થી ૩૦ ઈંચ (એક હાથ જેટલા) અંતરે હોવું જોઈએ.
પ્રકાશ: સ્ક્રીન પર બારીનો તડકો સીધો ન આવવો જોઈએ, કારણ કે તેનાથી આંખો પર ભાર વધે છે.
૩. ૨૦-૨૦-૨૦ નો નિયમ (The 20-20-20 Rule)
આંખોના થાક (Digital Eye Strain) ને રોકવા માટે આ વિશ્વભરમાં સ્વીકૃત નિયમ છે:
દર ૨૦ મિનિટે,
૨૦ સેકન્ડ માટે,
૨૦ ફૂટ દૂર આવેલી કોઈ વસ્તુને જુઓ.
આનાથી તમારી આંખોના સ્નાયુઓને આરામ મળે છે અને દ્રષ્ટિ લાંબા સમય સુધી સારી રહે છે.
૪. લાંબા ગાળે થતા ફાયદા અને નુકસાન
| સાચી રીતના ફાયદા | ખોટી રીતના નુકસાન |
| એકાગ્રતામાં વધારો થાય છે. | ગરદન અને કમરનો કાયમી દુખાવો (Spondylitis). |
| શ્વાસ લેવાની ક્ષમતા સુધરે છે. | પાચન શક્તિમાં ઘટાડો થાય છે. |
| થાક ઓછો લાગે છે. | શરીરમાં બ્લડ સર્ક્યુલેશન ધીમું પડે છે. |
| આત્મવિશ્વાસ વધે છે. | માથાનો દુખાવો અને આંખોની નબળાઈ. |
૫. નાની કસરતો અને બ્રેક (Micro-breaks)
સતત બેસી રહેવું એ 'નવું ધૂમ્રપાન' (Sitting is the new smoking) કહેવાય છે. તેથી દર કલાકે ૫ મિનિટનો બ્રેક લો:
ઉભા થાઓ: થોડું ચાલો જેથી પગમાં લોહીનું ભ્રમણ વધે.
સ્ટ્રેચિંગ: તમારા હાથ ઉપરની તરફ ખેંચો અને ખભાને ગોળ ફેરવો.
ગરદનની કસરત: ધીમેથી ગરદનને ડાબે-જમણે ફેરવો.
૬. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાવધાની
જો તમે લેપટોપ વાપરતા હોવ, તો લેપટોપ સ્ટેન્ડનો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે. લેપટોપને સીધું ટેબલ પર રાખીને કામ કરવાથી ગરદન વધુ ઝુકે છે. સ્ટેન્ડ સાથે એક્સટર્નલ કીબોર્ડ અને માઉસ વાપરવાથી તમારું પોશ્ચર સુધરશે.
નિષ્કર્ષ
સ્વાસ્થ્ય એ જ સાચી સંપત્તિ છે. કોમ્પ્યુટર પર કામ કરતી વખતે સાચી રીતે બેસવાની આદત પાડવી શરૂઆતમાં થોડી અઘરી લાગશે, પણ તે તમારા શરીરને આવનારા અનેક વર્ષો સુધી નિરોગી રાખશે. યાદ રાખો, કામ મહત્વનું છે પણ તમારા શરીરના ભોગે નહીં.
