 |
(Back Blows - પીઠ પર થાપ)
(Back Blows - પીઠ પર થાપ) |
ગૂંગળામણ (Choking) માં પ્રાથમિક સારવાર: સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
ગૂંગળામણ (Choking) એ એક અત્યંત ગંભીર અને તાત્કાલિક મેડિકલ ઇમરજન્સી છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના શ્વાસનળીમાં કોઈ વસ્તુ (ખોરાક, રમકડું, કે અન્ય પદાર્થ) ફસાઈ જાય છે અને હવા ફેફસામાં પહોંચતી અટકી જાય છે, ત્યારે વ્યક્તિ ગૂંગળામણ અનુભવે છે. આવી સ્થિતિમાં, દર મિનિટ કિંમતી હોય છે. જો સમયસર પગલાં લેવામાં ન આવે તો મગજને ઓક્સિજન મળવાનું બંધ થઈ જાય છે, જે ગંભીર નુકસાન અથવા મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.
આ લેખમાં આપણે ગૂંગળામણના લક્ષણો, તેને ઓળખવાની રીતો અને વિવિધ વય જૂથો (પુખ્ત, બાળકો અને શિશુઓ) માટે અજમાવવાના જીવનરક્ષક પગલાં વિશે વિગતવાર જાણીશું.
૧. ગૂંગળામણ કેવી રીતે ઓળખવી? (લક્ષણો)
ગૂંગળામણના લક્ષણો વસ્તુ કેટલી ગંભીર રીતે ફસાઈ છે તેના પર આધાર રાખે છે. તે બે પ્રકારના હોઈ શકે છે:
અ) આંશિક અવરોધ (Partial Obstruction)
જો વ્યક્તિ હજુ પણ થોડી હવા લઈ શકે છે, તો:
વ્યક્તિ જોરથી ખાંસી ખાઈ શકે છે.
તે બોલવાનો પ્રયત્ન કરી શકે છે અથવા ગળામાંથી અવાજ કાઢી શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં, વ્યક્તિને ખાંસી ખાવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો. તેમની પીઠ પર જોરથી થાપ ન મારો, કારણ કે તે વસ્તુને વધુ ઊંડે ધકેલી શકે છે.
બ) સંપૂર્ણ અવરોધ (Complete Obstruction)
જો હવા બિલકુલ અંદર જતી નથી, તો આ ગંભીર સ્થિતિ છે. તેના લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
વ્યક્તિ બોલી શકતી નથી, રડી શકતી નથી અથવા ખાંસી પણ ખાઈ શકતી નથી.
ચહેરો લાલ કે વાદળી (cyanosis) પડી શકે છે.
વ્યક્તિ ગભરાઈને પોતાના ગળા પર હાથ રાખી શકે છે (ચોકિંગનો સાર્વત્રિક સંકેત).
શ્વાસ લેતી વખતે સીટી જેવો અથવા ગળગળાટીભર્યો અવાજ આવી શકે છે.
થોડી જ વારમાં વ્યક્તિ બેભાન થઈ શકે છે.
૨. પુખ્ત વયના અને ૧ વર્ષથી વધુ ઉંમરના બાળકો માટે સારવાર
જો કોઈ વ્યક્તિ શ્વાસ લઈ શકતી ન હોય, તો તમારે તરત જ '5-અને-5' અભિગમ અપનાવવો જોઈએ.
સ્ટેપ 1: 5 બેક બ્લો (Back Blows - પીઠ પર થાપ)
વ્યક્તિની પાછળ ઊભા રહો અને સહેજ બાજુ પર રહો.
વ્યક્તિને આગળની તરફ નમાવો જેથી તેમની પીઠ સમાંતર રહે. (જો વસ્તુ બહાર આવે તો તે ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી બહાર આવી જાય).
તમારી હથેળીના નીચેના ભાગ (heel of your hand) વડે વ્યક્તિના બંને ખભાની વચ્ચેના ભાગમાં જોરથી 5 વાર થાપ મારો.
સ્ટેપ 2: 5 એબ્ડોમિનલ થ્રસ્ટ (Abdominal Thrusts - હિમલિચ મેન્યુવર)
જો 5 બેક બ્લો પછી પણ વસ્તુ બહાર ન આવે, તો 'હિમલિચ મેન્યુવર' (Heimlich Maneuver) કરો:
વ્યક્તિની પાછળ ઊભા રહો અને તમારા બંને હાથ તેમની કમરની આસપાસ વીંટાળો.
એક હાથની મુઠ્ઠી વાળો. મુઠ્ઠીનો અંગૂઠા વાળો ભાગ વ્યક્તિના પેટ પર, નાભિની થોડી ઉપર અને છાતીના હાડકાની નીચે રાખો.
બીજા હાથ વડે તમારી મુઠ્ઠીને પકડો.
ઝડપથી, જોરથી અંદર અને ઉપરની તરફ દબાણ કરો (જેમ તમે વ્યક્તિને ઉપર ઉઠાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હોવ).
આ ક્રિયા 5 વાર કરો.
ચેતવણી: જ્યાં સુધી વસ્તુ બહાર ન આવે અથવા વ્યક્તિ બેભાન ન થાય ત્યાં સુધી 5 બેક બ્લો અને 5 એબ્ડોમિનલ થ્રસ્ટનું ચક્ર ચાલુ રાખો.
૩. ૧ વર્ષથી નાના શિશુઓ (Infants) માટે સારવાર
શિશુઓ માટે પદ્ધતિ અલગ છે કારણ કે તેમના શરીરના અવયવો નાજુક હોય છે.
સ્થિતિ: શિશુને તમારા હાથ પર ઊંધું રાખો, જેથી તેનું માથું છાતીના સ્તરથી નીચે રહે. બાળકનો જડબો તમારા હાથથી પકડી રાખો.
5 બેક બ્લો: તમારી બીજી હથેળીના નીચેના ભાગ વડે બાળકના બંને ખભાની વચ્ચે 5 વાર હળવેથી પણ મક્કમતાથી થાપ મારો.
5 ચેસ્ટ થ્રસ્ટ: જો વસ્તુ બહાર ન આવે, તો બાળકને સાવચેતીપૂર્વક સીધું (ચત્તું) તમારા બીજા હાથ પર ફેરવો. તેની છાતી પર બે આંગળીઓ (તર્જની અને મધ્યમા) વડે છાતીના મધ્ય ભાગમાં 5 વાર ઝડપી દબાણ આપો.
૪. જો વ્યક્તિ બેભાન થઈ જાય તો શું કરવું?
જો ગૂંગળામણના કારણે વ્યક્તિ બેભાન થઈ જાય, તો વસ્તુ કાઢવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે નીચે મુજબ કરો:
વ્યક્તિને સપાટ, સખત જમીન પર સુવડાવો.
તુરંત ઇમરજન્સી સેવા (એમ્બ્યુલન્સ) ને ફોન કરો.
જો તમને તાલીમ હોય, તો સી.પી.આર. (CPR) શરૂ કરો. છાતી પર દબાણ આપવાથી ક્યારેક ફસાયેલી વસ્તુ બહાર નીકળી શકે છે.
દરેક વખતે શ્વાસ આપતા પહેલા, મોં ખોલીને તપાસો કે વસ્તુ દેખાય છે કે નહીં. જો દેખાય તો જ આંગળીથી કાઢવાનો પ્રયત્ન કરો, અંધારામાં આંગળી નાખીને કંઈ પણ ખેંચવાની ભૂલ કરશો નહીં, કારણ કે તેનાથી વસ્તુ વધુ અંદર જઈ શકે છે.
૫. ખાસ કિસ્સાઓ: ગર્ભવતી મહિલાઓ અને સ્થૂળ વ્યક્તિઓ
જો વ્યક્તિ ગર્ભવતી હોય અથવા ખૂબ જ વજનદાર (સ્થૂળ) હોય, તો પેટ પર દબાણ આપવું મુશ્કેલ છે:
તેમને આગળ નમાવવાને બદલે, તમારી મુઠ્ઠી તેમની છાતીના હાડકા (sternum) પર મૂકો (પેટ પર નહીં).
પાછળની તરફ સીધું દબાણ આપો (Chest Thrusts).
૬. ગૂંગળામણ અટકાવવા માટેના ઉપાયો (નિવારણ)
સામેથી આવતી આફતને રોકવી એ હંમેશા શ્રેષ્ઠ ઈલાજ છે:
ખોરાક: ખોરાકને નાના ટુકડામાં કાપો. જમતી વખતે ઉતાવળ ન કરો અને વ્યવસ્થિત ચાવીને ગળો.
બાળકો: નાના બાળકોને રમવા માટે નાના ટુકડાવાળા રમકડાં ન આપો. તેમને દોડતી વખતે કે રમતી વખતે ખાવા ન દો.
તકેદારી: વૃદ્ધોમાં, જેમને ગળવામાં તકલીફ (Dysphagia) હોય, તેમને ખાસ ધ્યાન રાખીને નરમ ખોરાક આપો.
દારૂ: વધુ પડતા નશામાં વ્યક્તિને ગૂંગળામણ થવાનું જોખમ વધી જાય છે, તેથી આવી સ્થિતિમાં ધ્યાન રાખો.
નિષ્કર્ષ
ગૂંગળામણ એ એક એવી સ્થિતિ છે જે કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે ગમે ત્યારે બની શકે છે. આજના આધુનિક જીવનમાં, જ્યારે આપણે ઘણીવાર ઉતાવળમાં જમીએ છીએ અથવા બાળકો રમકડાં સાથે રમે છે, ત્યારે આ પ્રાથમિક સારવારનું જ્ઞાન હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
યાદ રાખો:
શાંત રહો: ગભરાટથી નિર્ણય લેવામાં ભૂલ થઈ શકે છે.
પ્રેક્ટિસ: જો શક્ય હોય તો, રેડ ક્રોસ અથવા સ્થાનિક હોસ્પિટલ દ્વારા આયોજિત બેઝિક લાઈફ સપોર્ટ (BLS) વર્કશોપમાં ભાગ લો.
સહાય: હંમેશા મદદ માંગવામાં અચકાશો નહીં.
આ એક જીવનરક્ષક કૌશલ્ય છે. તમારી આસપાસના લોકો સાથે આ માહિતી શેર કરો, કારણ કે કદાચ કોઈ દિવસ તમારું આ જ્ઞાન કોઈનો જીવ બચાવી શકે.
