Asha Physiotherapy Clinic Bapunagar Ahmedabad

બ્રાન્ડ-ડેરોફ કસરત (Brandt-Daroff Exercises)

ચક્કર આવવા (Vertigo) એ કોઈ બીમારી નથી, પરંતુ એક લક્ષણ છે. જ્યારે તમને એવું લાગે કે તમારી આસપાસની દુનિયા ગોળ ફરી રહી છે અથવા તમે પોતે સંતુલન ગુમાવી રહ્યા છો, ત્યારે તેને મેડિકલ ભાષામાં Vertigo કહેવામાં આવે છે. તેમાં પણ BPPV (Benign Paroxysmal Positional Vertigo) એ ચક્કર આવવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે.

આ લેખમાં આપણે BPPV શું છે, તેના કારણો અને ખાસ કરીને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તેની સચોટ સારવાર કેવી રીતે થઈ શકે તે વિશે વિગતવાર જાણીશું.

1. BPPV શું છે? (સમજૂતી)

BPPV નું પૂરું નામ સમજીએ:

Benign: તે જીવલેણ નથી.
Paroxysmal: તે અચાનક આવે છે અને ટૂંકા સમય માટે રહે છે.
Positional: તે માથાની ચોક્કસ હલનચલન (જેમ કે પથારીમાં પડખું ફેરવવું) સાથે જોડાયેલું છે.
Vertigo: ચક્કર આવવાની અનુભૂતિ.

આ કેમ થાય છે?

આપણા કાનની અંદર 'વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ' હોય છે જે શરીરનું સંતુલન જાળવે છે. કાનના અંદરના ભાગમાં નાના કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના કણો (જેને Otoconia અથવા 'કાનના પથરી' કહેવાય છે) હોય છે. જ્યારે આ કણો પોતાની જગ્યા છોડીને કાનની અર્ધવર્તુળાકાર નળીઓ (Semicircular Canals) માં જતા રહે છે, ત્યારે મગજને ખોટા સંકેતો મળે છે અને ચક્કર આવે છે.

2. BPPV ના મુખ્ય લક્ષણો

જો તમને નીચે મુજબના અનુભવો થતા હોય, તો તે BPPV હોઈ શકે છે:

પથારીમાં સૂતી વખતે કે બેઠા થતી વખતે ચક્કર આવવા.
માથું ઉપર કે નીચે નમાવતી વખતે (જેમ કે છત તરફ જોવું) ચક્કર આવવા.
ચક્કર સામાન્ય રીતે ૩૦ સેકન્ડથી ૧ મિનિટ સુધી રહે છે.
સાથે ઉબકા આવવા કે ઉલટી થવી.
સંતુલન ગુમાવવું (Unsteadiness).

3. ડાયગ્નોસિસ (નિદાન): ડિક્સ-હોલપાઈક ટેસ્ટ

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ BPPV ના નિદાન માટે Dix-Hallpike Maneuver નો ઉપયોગ કરે છે.

આ ટેસ્ટમાં દર્દીને ટેબલ પર બેસાડીને તેનું માથું ૪૫ ડિગ્રી ફેરવીને ઝડપથી સુવડાવવામાં આવે છે. જો દર્દીની આંખોમાં ચોક્કસ પ્રકારની હલનચલન (Nystagmus) જોવા મળે, તો BPPV કન્ફર્મ થાય છે.

4. ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા સચોટ સારવાર

BPPV માટે દવાઓ કરતાં 'કેનાલીથ રીપોઝીશનીંગ મેન્યુવર્સ' (Canalith Repositioning Maneuvers) વધુ અસરકારક છે. આ એવી કસરતો છે જે કાનના પથરી (Crystals) ને તેની સાચી જગ્યાએ પાછા લાવે છે.

A. એપ્લી મેન્યુવર (Epley Maneuver)

આ BPPV માટેની સૌથી લોકપ્રિય અને સચોટ સારવાર છે. તે ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા કરવામાં આવે છે:

દર્દીને બેસાડીને માથું ૪૫ ડિગ્રી અસરગ્રસ્ત બાજુ ફેરવવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ ઝડપથી સુવડાવી માથું ટેબલની ધારથી થોડું નીચે રાખવામાં આવે છે.
દરેક સ્થિતિમાં ૩૦-૬૦ સેકન્ડ રાખ્યા બાદ માથું બીજી બાજુ ફેરવવામાં આવે છે.
છેલ્લે દર્દીને પડખું ફેરવીને બેઠા કરવામાં આવે છે.

B. સેમોન્ટ મેન્યુવર (Semont Maneuver)

જે લોકોની ડોકમાં તકલીફ હોય અને એપ્લી ન થઈ શકે, તેમના માટે આ ઝડપી હલનચલન વાળી કસરત છે.

C. બ્રાન્ડ-ડેરોફ કસરત (Brandt-Daroff Exercises)

આ કસરત દર્દી ઘરે જાતે કરી શકે છે:

પથારીની વચ્ચે બેસો.
ઝડપથી ડાબી બાજુ પડખું ફરીને સૂઈ જાઓ (માથું ૪૫ ડિગ્રી ઉપર રાખીને).
૩૦ સેકન્ડ રોકાવો.
ફરી સીધા બેસો અને ૩૦ સેકન્ડ રાહ જુઓ.
હવે જમણી બાજુ એ જ રીતે સૂઈ જાઓ.
આ પ્રક્રિયા દિવસમાં ૩ વાર, ૫-૫ વખત કરવી જોઈએ.

5. વેસ્ટિબ્યુલર રિહેબિલિટેશન થેરાપી (VRT)

જો ચક્કર મટી ગયા હોય પણ માથામાં હળવાશ કે અસંતુલન લાગતું હોય, તો VRT ખૂબ ઉપયોગી છે:

Gaze Stability (દ્રષ્ટિ સ્થિરતા): એક ટપકા પર નજર સ્થિર રાખીને માથું ધીમે ધીમે ડાબે-જમણે ફેરવવું.
Habituation Exercises: જે હલનચલનથી ચક્કર આવતા હોય તેની વારંવાર પ્રેક્ટિસ કરવી જેથી મગજ તેનાથી ટેવાઈ જાય.
Balance Training: એક પગ પર ઊભા રહેવું અથવા ફોમ (નરમ ગાદી) પર ચાલવું.

6. સારવાર પછીની સાવચેતીઓ (Dos and Don'ts)

મેન્યુવર કરાવ્યા પછીના ૨૪ થી ૪૮ કલાક ખૂબ મહત્વના છે:

સૂવાની સ્થિતિ: માથું થોડું ઊંચું રાખીને (બે ઓશીકા મૂકીને) સૂવું.
ઝડપી હલનચલન ટાળો: અચાનક નીચે નમવું અથવા ઉપર જોવું નહીં.
ડોકની મૂવમેન્ટ: ડોકને વધુ પડતી પાછળ ન ઝુકાવો.
ડ્રાઈવિંગ: જો ચક્કર જેવું લાગતું હોય તો ડ્રાઈવિંગ ટાળવું.

7. ક્યારે સાવધાન થવું? (Red Flags)

બધા જ ચક્કર BPPV હોતા નથી. જો ચક્કરની સાથે નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ ન્યુરોલોજીસ્ટનો સંપર્ક કરવો:

બોલવામાં તકલીફ પડવી (Slurred speech).
ડબલ વિઝન (એક ના બે દેખાવા).
ચહેરા કે હાથ-પગમાં નબળાઈ અથવા ખાલી ચડવી.
ભયાનક માથાનો દુખાવો.
બેભાન થઈ જવું.

નિષ્કર્ષ

BPPV એ ગભરાવા જેવી બીમારી નથી. ઘણા લોકો વર્ષો સુધી ચક્કરની દવાઓ ખાતા રહે છે, જે માત્ર લક્ષણોને દબાવે છે, મૂળ માંથી મટાડતી નથી. ફિઝિયોથેરાપી માં ઉપલબ્ધ 'એપ્લી મેન્યુવર' જેવી ટેકનિકોથી ૮૦% થી ૯૦% દર્દીઓ માત્ર ૧ થી ૨ સેશનમાં જ સાજા થઈ જાય છે.

જો તમને વારંવાર ચક્કર આવતા હોય, તો યોગ્ય વેસ્ટિબ્યુલર ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લો અને કસરત દ્વારા કુદરતી રીતે તેનો ઈલાજ કરો.