સાંધાનો વા (Arthritis) એ માત્ર મોટી ઉંમરની બીમારી નથી, પણ આજની જીવનશૈલીમાં તે કોઈપણ ઉંમરે જોવા મળે છે. સાંધામાં દુખાવો, સોજો અને જકડાઈ જવી એ તેના મુખ્ય લક્ષણો છે. દવાઓની સાથે યોગ્ય આહાર (Diet) અને નિયમિત કસરત (Exercise) આ રોગને કાબૂમાં રાખવા માટે પાયાના પથ્થર સમાન છે.
૧. સાંધાના વા માટે આહાર (Dietary Management)
.jpg) |
સાંધાના વા માટે આહાર
શું ખાવું જોઈએ? (Superfoods)
ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ્સ: તે સાંધાનો સોજો ઘટાડવામાં અકસીર છે.
અખરોટ, અળસી (Flax seeds), અને ચિયા સીડ્સનો સમાવેશ કરો. જો તમે માંસાહારી હોવ તો ફેટી ફિશ (સૅલ્મન, મેકરેલ) શ્રેષ્ઠ છે.
મસાલાઓનું મહત્વ: * હળદર: હળદરમાં રહેલું 'કર્ક્યુમિન' સોજો ઘટાડવા માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે.
આદુ: તે કુદરતી પેઈનકિલર જેવું કામ કરે છે.
લસણ: લસણમાં 'ડાયલિલ ડિસલ્ફાઈડ' હોય છે જે કાર્ટિલેજને થતું નુકસાન અટકાવે છે.
ફળો અને શાકભાજી: * ખાટા ફળો (લીંબુ, સંતરા, મોસંબી) જે વિટામિન C થી ભરપૂર છે, તે કોલેજન બનાવવામાં મદદ કરે છે.
બ્રોકોલી અને પાલક જેવા લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજીમાં કેલ્શિયમ અને એન્ટીઓક્સીડેન્ટ્સ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે.
આખા અનાજ (Whole Grains): મેંદાને બદલે ઓટ્સ, બાજરી, જુવાર કે બ્રાઉન રાઈસ લો. તે લોહીમાં CRP (C-Reactive Protein) નું પ્રમાણ ઘટાડે છે, જે સોજા માટે જવાબદાર છે.
શું ટાળવું જોઈએ? (Foods to Avoid)
ખાંડ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ: વધારે પડતી ખાંડ સોજો વધારે છે. પેકેટ ફૂડ, કોલ્ડ ડ્રિંક્સ અને મીઠાઈઓથી દૂર રહેવું.
રિફાઈન્ડ તેલ: સૂર્યમુખી કે સોયાબીન તેલના બદલે ઓલિવ ઓઈલ કે ઓર્ગેનિક શુદ્ધ તેલનો ઉપયોગ કરો.
વધારે પડતું મીઠું: મીઠું શરીરમાં પાણી પકડી રાખે છે, જે સાંધાના સોજામાં વધારો કરી શકે છે.
ડેરી પ્રોડક્ટ્સ (જો માફક ન આવે તો): કેટલાક દર્દીઓને દૂધની બનાવટોથી સોજો વધે છે, જો આવું જણાય તો તેને મર્યાદિત કરવી.
 |
સાંધાના વા માટે કસર |
ઘણીવાર દર્દીઓ દુખાવાને કારણે હલનચલન બંધ કરી દે છે, જે સૌથી મોટી ભૂલ છે. કસરત કરવાથી સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ મજબૂત બને છે અને સાંધા પરનું દબાણ ઘટે છે.
કસરતના પ્રકારો
૧. રેન્જ ઓફ મોશન (Range of Motion):
આમાં સાંધાને તેની પૂરી ક્ષમતા મુજબ હલાવવામાં આવે છે. જેમ કે, કાંડાને ગોળ ફેરવવું, ગરદનનું હલનચલન અને આંગળીઓ ખોલ-બંધ કરવી. આનાથી જકડાઈ ગયેલા સાંધા ખુલે છે.
૨. સ્ટ્રેન્થનિંગ એક્સરસાઇઝ (Strengthening):
સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે હળવા વજન અથવા રેઝિસ્ટન્સ બેન્ડનો ઉપયોગ કરી શકાય. જો ઘૂંટણના સ્નાયુઓ મજબૂત હશે, તો ચાલતી વખતે ઘૂંટણના સાંધા પર ઓછો લોડ આવશે.
૩. એરોબિક કસરત (Aerobic Exercise):
ચાલવું: દરરોજ ૨૦-૩૦ મિનિટ ધીમેથી ચાલવું.
સાયકલિંગ: તે સાંધા પર ભાર આપ્યા વગર સ્નાયુઓને કેળવે છે.
તરવું (Swimming): પાણીમાં શરીરનું વજન ઓછું લાગે છે, તેથી સાંધાના વાના દર્દીઓ માટે સ્વિમિંગ સર્વશ્રેષ્ઠ કસરત છે.
૪. યોગ અને પ્રાણાયામ:
ભુજંગાસન, સેતુબંધાસન અને તાડાસન જેવા યોગ આસનો સાંધાની લવચીકતા વધારે છે. પ્રાણાયામ માનસિક તણાવ ઘટાડે છે, જે દુખાવો સહન કરવાની શક્તિ વધારે છે.
૩. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને સાવચેતીઓ
વજન નિયંત્રણ: જો તમારું વજન ૧ કિલો ઘટે છે, તો તમારા ઘૂંટણ પરથી ૪ કિલો જેટલું દબાણ ઓછું થાય છે. તેથી વજન ઘટાડવું અનિવાર્ય છે.
વિટામિન D: સૂર્યપ્રકાશમાં બેસવું અથવા ડોક્ટરની સલાહ મુજબ વિટામિન D ના સપ્લિમેન્ટ્સ લેવા, કારણ કે હાડકાની મજબૂતી માટે તે જરૂરી છે.
ગરમ અને ઠંડો શેક: સવારે જકડાઈ ગયેલા સાંધા માટે ગરમ શેક અને સોજો હોય ત્યારે બરફનો શેક રાહત આપે છે.
મહત્વની ટિપ્સ (Quick Checklist)
| વિભાગ | શું કરવું? |
| ડાયેટ | રોજ ૮-૧૦ ગ્લાસ પાણી પીવું, અળસી ખાવી, રાત્રે હળદર વાળું દૂધ લેવું. |
| કસરત | દુખાવો અસહ્ય હોય ત્યારે કસરત ન કરવી, હળવા સ્ટ્રેચિંગથી શરૂઆત કરવી. |
| ઊંઘ | ૭-૮ કલાકની ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ લેવી, કારણ કે ઊંઘ દરમિયાન શરીર રિપેર થાય છે. |
નોંધ: કોઈપણ નવી કસરત કે ડાયેટ શરૂ કરતા પહેલા તમારા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા ડોક્ટરની સલાહ ચોક્કસ લો, કારણ કે દરેક વ્યક્તિના 'વા' નો પ્રકાર (Osteoarthritis, Rheumatoid, Gout) અલગ હોઈ શકે છે.
.jpg)
