ખભા જકડાઈ જવા (Frozen Shoulder) ના લક્ષણો અને કસરત.

 ખભા જકડાઈ જવા, જેને તબીબી ભાષામાં 'એડહેસિવ કેપ્સ્યુલાટીસ' (Adhesive Capsulitis) કહેવામાં આવે છે, તે એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ખભાના સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો થાય છે અને તેની હલનચલન મર્યાદિત થઈ જાય છે.

જો તમને રાત્રે સૂતી વખતે ખભામાં દુખાવો થતો હોય અથવા હાથ પાછળ લઈ જવામાં તકલીફ પડતી હોય, તો આ ફ્રોઝન શોલ્ડરના સંકેતો હોઈ શકે છે. ચાલો આ સમસ્યાને વિગતવાર સમજીએ.

---

ફ્રોઝન શોલ્ડર શું છે?

ખભા જકડાઈ જવા (Frozen Shoulder) ના લક્ષણો અને કસરત. 

આપણો ખભો એક 'બોલ અને સોકેટ' સાંધો છે. આ સાંધાની આસપાસ એક મજબૂત પેશીઓનું આવરણ હોય છે જેને 'કેપ્સ્યુલ' કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ કેપ્સ્યુલ જાડી અને સખત થઈ જાય છે, ત્યારે સાંધાને હલનચલન માટે પૂરતી જગ્યા મળતી નથી, જેને આપણે ફ્રોઝન શોલ્ડર કહીએ છીએ.

મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms)

ફ્રોઝન શોલ્ડર સામાન્ય રીતે ત્રણ તબક્કામાં વિકસે છે, અને દરેક તબક્કાના લક્ષણો અલગ હોય છે:

1. ફ્રીઝિંગ સ્ટેજ (Freezing Stage): * કોઈપણ હલનચલન વખતે ખભામાં તીવ્ર દુખાવો થાય છે.

   • ધીમે ધીમે ખભો જકડાવવાની શરૂઆત થાય છે.

   • આ તબક્કો 2 થી 9 મહિના સુધી ચાલી શકે છે.

2. ફ્રોઝન સ્ટેજ (Frozen Stage): * દુખાવો થોડો ઓછો થઈ શકે છે, પરંતુ જકડન (Stiffness) વધી જાય છે.

   • દૈનિક કામો જેમ કે માથું ઓળવું અથવા કપડાં પહેરવા મુશ્કેલ બને છે.

   • આ તબક્કો 4 થી 12 મહિના સુધી ચાલે છે.

3. થોઈંગ સ્ટેજ (Thawing Stage): * ખભાની હલનચલન ધીમે ધીમે પાછી આવવા લાગે છે.

   • દુખાવો ઓછો થતો જાય છે.

   • આમાં 6 મહિનાથી 2 વર્ષ જેટલો સમય લાગી શકે છે.

---

ફ્રોઝન શોલ્ડર થવાના કારણો

• ડાયાબિટીસ: ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં આ સમસ્યા થવાની શક્યતા 10% થી 20% વધુ હોય છે.

• ઈજા અથવા સર્જરી: જો ખભામાં અગાઉ ઈજા થઈ હોય અથવા સર્જરી પછી લાંબો સમય હાથ સ્થિર રાખ્યો હોય.

• ઉંમર અને જાતિ: સામાન્ય રીતે 40 થી 60 વર્ષની ઉંમરની વ્યક્તિઓમાં અને ખાસ કરીને મહિલાઓમાં આ વધુ જોવા મળે છે.

• અન્ય બીમારીઓ: થાઈરોઈડ, હૃદયરોગ અથવા પાર્કિન્સન્સ જેવી બીમારીઓ પણ કારણભૂત હોઈ શકે છે.

---

ફ્રોઝન શોલ્ડર માટે અસરકારક કસરતો (Exercises)

કસરત શરૂ કરતા પહેલા હંમેશા 10-15 મિનિટ માટે ખભા પર ગરમ શેક કરવો જોઈએ. આનાથી સ્નાયુઓ નરમ પડશે અને કસરત કરવામાં સરળતા રહેશે.

1. પેન્ડુલમ સ્ટ્રેચ (Pendulum Stretch)

આ સૌથી પાયાની અને સુરક્ષિત કસરત છે.

• એક ટેબલ અથવા ખુરશીનો ટેકો લો.

• તમારા સારા હાથને ટેબલ પર રાખો અને દુખતા હાથને નીચે ઢીલો છોડી દો.

• હવે શરીરને હળવાશથી હલાવીને હાથને નાના વર્તુળમાં ફેરવો (જેમ ઘડિયાળનું લોલક ફરે છે).

• દિવસમાં 10 વાર ક્લોકવાઇઝ અને એન્ટી-ક્લોકવાઇઝ કરો.

2. ટૉવેલ સ્ટ્રેચ (Towel Stretch)

• એક નાનો ટૉવેલ લો.

• સાજા હાથ વડે ટૉવેલને પીઠ પાછળ ઉપરથી પકડો અને દુખતા હાથ વડે નીચેથી પકડો.

• સાજા હાથ વડે ટૉવેલને ઉપરની તરફ ખેંચો જેથી દુખતો હાથ પણ ઉપર ખેંચાય.

• આ સ્થિતિમાં 10-20 સેકન્ડ રહો.

3. ફિંગર લેડર અથવા વોલ વોક (Wall Walk)

• દીવાલ સામે ઉભા રહો.

• તમારા દુખતા હાથની આંગળીઓને દીવાલ પર મૂકો.

• ધીમે ધીમે આંગળીઓ વડે દીવાલ પર ઉપર ચઢો (જેમ કરોળિયો ચઢે છે).

• તમારા હાથને જેટલો ઊંચો લઈ જઈ શકાય તેટલો લઈ જાઓ.

• આ દિવસમાં 10-15 વાર કરો.

4. ક્રોસ-બોડી ખેંચાણ (Cross-Body Stretch)

• તમારા દુખતા હાથને છાતીની આડી દિશામાં લઈ જાઓ.

• બીજા હાથ વડે કોણી પાસેથી પકડીને હળવેથી અંદરની તરફ ખેંચો.

• 30 સેકન્ડ સુધી પકડી રાખો અને પછી ઢીલું છોડો.

5. આર્મપિટ સ્ટ્રેચ (Armpit Stretch)

• એક શેલ્ફ અથવા ટેબલ પાસે ઉભા રહો જે તમારી છાતી જેટલી ઊંચાઈએ હોય.

• દુખતો હાથ તેના પર રાખો.

• ધીમે ધીમે ઘૂંટણ વાળો જેથી બગલમાં ખેંચાણ અનુભવાય.

• થોડી સેકન્ડ રહીને સામાન્ય સ્થિતિમાં આવો.

---

જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને સાવચેતી

1. નિયમિતતા: કસરત એક દિવસ કરવાથી ફાયદો નહીં થાય. તેને દૈનિક દિનચર્યાનો ભાગ બનાવો.

2. અતિશય જોર ન કરવું: કસરત કરતી વખતે થોડો દુખાવો સામાન્ય છે, પણ જો તીવ્ર દુખાવો થાય તો તરત અટકી જાવ.

3. સૂવાની પદ્ધતિ: જે ખભામાં દુખાવો હોય તે બાજુ પડખું ફરીને ન સૂવું. પીઠ પર સૂતી વખતે ખભા નીચે નાનું ઓશીકું રાખવું.

4. ડાયાબિટીસ કંટ્રોલ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ શુગર કંટ્રોલમાં રાખવી ખૂબ જરૂરી છે, નહીંતર રિકવરી ધીમી આવશે.

---

તારણ

ફ્રોઝન શોલ્ડર એક ધીમી પ્રક્રિયા છે, તેથી ધીરજ રાખવી અનિવાર્ય છે. ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરેલું કસરતો દ્વારા 90% કિસ્સાઓમાં ઓપરેશન વગર જ સુધારો આવી જાય છે. જો તમને અસહ્ય દુખાવો હોય કે રાત્રે ઊંઘ ન આવતી હોય, તો ઓર્થોપેડિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.