 |
| પથારીવશ દર્દીઓને પડખા ફેરવવાનું અને બેડ-સોર્સથી બચવાનું મહત્વ |
પથારીવશ દર્દીઓની માવજત: પડખા ફેરવવાનું મહત્વ અને બેડ-સોર્સ (ચાંદા) થી બચવાના ઉપાયો
જ્યારે કોઈ સ્વજન લાંબા સમય સુધી બીમારી, અકસ્માત કે વધતી ઉંમરને કારણે પથારીવશ (Bedridden) થઈ જાય છે, ત્યારે તેમની શારીરિક સારવાર જેટલી જ મહત્વની તેમની દૈનિક સંભાળ બની જાય છે. પથારીવશ દર્દીઓમાં જોવા મળતી સૌથી ગંભીર અને પીડાદાયક સમસ્યા એટલે 'બેડ-સોર્સ' (Bedsores) અથવા જેને તબીબી ભાષામાં 'પ્રેશર અલ્સર' કહેવામાં આવે છે.
આ લેખમાં આપણે પથારીવશ દર્દીઓને પડખા ફેરવવાનું મહત્વ અને બેડ-સોર્સથી બચવા માટેની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
૧. બેડ-સોર્સ (Bedsores) શું છે?
જ્યારે શરીરનો કોઈ ભાગ લાંબા સમય સુધી ગાદલા કે પથારીના સંપર્કમાં રહે છે અને તેના પર સતત દબાણ આવે છે, ત્યારે તે ભાગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ ઘટી જાય છે. આને કારણે ત્યાંની ત્વચા અને નીચેના સ્નાયુઓ મરવા લાગે છે, જેને પરિણામે ચામડી પર ઘા કે ચાંદા પડે છે. આને 'બેડ-સોર્સ' કહેવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે આ ચાંદા હાડકાંવાળા ભાગો પર વધુ જોવા મળે છે, જેમ કે:
સાથળના હાડકાં અને થાપાનો ભાગ.
કરોડરજ્જુનો નીચેનો ભાગ (Tailbone).
એડી (Heels) અને ઘૂંટી.
ખભાના પાછળના ભાગ અને કોણી.
૨. પડખા ફેરવવાનું (Turning/Positioning) મહત્વ
પથારીવશ દર્દી માટે દર ૨ કલાકે પડખું ફેરવવું એ કોઈ પણ દવા જેટલું જ અસરકારક છે. તેના મુખ્ય ફાયદા નીચે મુજબ છે:
લોહીનું પરિભ્રમણ સુધારે છે: એક જ સ્થિતિમાં સૂઈ રહેવાથી નસો દબાય છે. પડખું ફેરવવાથી દબાણ હટે છે અને પેશીઓને પૂરતો ઓક્સિજન મળે છે.
ત્વચાનું રક્ષણ: સતત ભેજ અને દબાણને કારણે ત્વચા નબળી પડે છે. પોઝિશન બદલવાથી ત્વચાને 'શ્વાસ' લેવાની તક મળે છે.
ફેફસાંની કાર્યક્ષમતા: લાંબો સમય ચત્તા સૂઈ રહેવાથી ફેફસાંમાં કફ જમા થઈ શકે છે અને ન્યુમોનિયાનું જોખમ વધે છે. પડખા ફેરવવાથી ફેફસાં ખુલે છે.
સાંધાઓની જકડન દૂર કરે છે: હલનચલન થતું રહેવાથી સ્નાયુઓ અને સાંધાઓ જકડાઈ જતાં નથી.
૩. બેડ-સોર્સથી બચવા માટેની સાવચેતીઓ
બેડ-સોર્સ એકવાર થઈ જાય પછી તેને મટાડવા ખૂબ મુશ્કેલ છે, તેથી 'નિવારણ એ જ શ્રેષ્ઠ ઈલાજ છે'.
A. પોઝિશનિંગ (સ્થિતિ બદલવી)
સમયપત્રક બનાવો: દર્દીને દર ૨ કલાકે ડાબે પડખે, જમણે પડખે અને ચત્તા એમ ફેરવતા રહો. રાત્રે પણ આ નિયમ જાળવવો હિતાવહ છે.
નરમાશથી ફેરવો: દર્દીને પથારીમાં ખેંચવાને બદલે ઊંચકીને અથવા શીટની મદદથી ફેરવો, જેથી ત્વચા પર ઘર્ષણ (Friction) ન થાય.
ઓશીકાનો ઉપયોગ: ઘૂંટણ અને ઘૂંટીની વચ્ચે નાનું ઓશીકું રાખો જેથી બંને પગ એકબીજા સાથે ઘસાય નહીં.
B. સ્પેશિયલ મેટ્રેસ (ગાદલા) નો ઉપયોગ
એર મેટ્રેસ (Air Mattress): બજારમાં હવા ભરેલા ખાસ ગાદલા મળે છે જેમાં હવાનું દબાણ સતત બદલાતું રહે છે. આનાથી શરીરના કોઈ એક ભાગ પર સતત દબાણ આવતું નથી.
વોટર બેડ (Water Bed): કેટલાક કિસ્સામાં વોટર બેડ પણ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે.
C. ત્વચાની સ્વચ્છતા અને સંભાળ
ત્વચાને કોરી રાખો: પેશાબ કે પરસેવાને કારણે ત્વચા ભીની રહે તો બેડ-સોર્સ ઝડપથી થાય છે. ડાયપર વાપરતા હોવ તો તે ભીનું થતા જ તરત બદલી નાખો.
હળવું માલિશ: પાવડર કે તેલથી હળવા હાથે માલિશ કરો, પરંતુ જો કોઈ ભાગ લાલ દેખાતો હોય તો ત્યાં ક્યારેય જોરથી ઘસવું નહીં.
તપાસ: રોજ સવાર-સાંજ દર્દીના શરીરના પાછળના ભાગો તપાસો. જો કોઈ જગ્યાએ લાલાશ, સોજો કે ફોલ્લી દેખાય તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરો.
D. પોષણ અને ખોરાક
બેડ-સોર્સથી બચવા માટે પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક ખૂબ જરૂરી છે. દાળ, દૂધ, પનીર અને કઠોળ આપો.
દર્દીને પૂરતું પાણી પીવડાવો જેથી ત્વચામાં ભેજ જળવાઈ રહે.
વિટામિન-સી અને ઝિંક ઘા રુઝાવવામાં મદદ કરે છે.
૪. ક્યારે ચિંતા કરવી? (ચેતવણીના ચિહ્નો)
જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો દેખાય, તો તેને અવગણશો નહીં:
ત્વચાનો કોઈ ભાગ સતત લાલ રહેવો (જે દબાવવાથી સફેદ ન થાય).
ત્વચા પર ફોલ્લો થવો કે ચામડી ઉખડી જવી.
તે ભાગ ગરમ લાગવો અથવા ત્યાંથી દુર્ગંધ આવવી.
દર્દીને તાવ આવવો.
નિષ્કર્ષ
પથારીવશ દર્દીની સેવા કરવી એ માત્ર શારીરિક મહેનત નથી, પણ ધૈર્ય અને સંવેદનશીલતાનું કામ છે. નાની એવી બેદરકારી દર્દીને અસહ્ય પીડા આપી શકે છે. નિયમિત રીતે પડખા ફેરવીને અને ત્વચાની સ્વચ્છતા જાળવીને આપણે તેમને બેડ-સોર્સ જેવી ગંભીર બીમારીથી બચાવી શકીએ છીએ. યાદ રાખો, તમારી થોડી વધુ જાગૃતિ દર્દીના જીવનને આરામદાયક બનાવી શકે છે.
No comments:
Post a Comment