 |
| ડાયાબિટીક ફૂટ |
ડાયાબિટીસ એક એવી સ્થિતિ છે જે શરીરના ઘણા ભાગોને અસર કરી શકે છે, પરંતુ પગ (Feet) એ સૌથી સંવેદનશીલ ભાગોમાંનો એક છે. જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો તમારા પગની વિશેષ કાળજી લેવી એ માત્ર સારી આદત નથી, પણ તે તમારા અંગોને બચાવવા માટે અનિવાર્ય છે.
આ લેખમાં આપણે ડાયાબિટીસ એક એવી સ્થિતિ છે જે શરીરના ઘણા ભાગોને અસર કરી શકે છે, પરંતુ પગ (Feet) એ સૌથી સંવેદનશીલ ભાગોમાંનો એક છે. જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો તમારા પગની વિશેષ કાળજી લેવી એ માત્ર સારી આદત નથી, પણ તે તમારા અંગોને બચાવવા માટે અનિવાર્ય છે.
આ લેખમાં આપણે ડાયાબિટીક ફૂટ કેર, તેના જોખમો અને તેને અટકાવવાના ઉપાયો વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.
ડાયાબિટીસ પગને કેવી રીતે અસર કરે છે?
ડાયાબિટીસ મુખ્યત્વે બે રીતે પગને નુકસાન પહોંચાડે છે:
ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી (ચેતાનું નુકસાન): લોહીમાં શર્કરાનું ઊંચું પ્રમાણ લાંબા ગાળે ચેતાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે. જેના કારણે પગમાં સંવેદના (Sensation) ઓછી થઈ જાય છે. પરિણામે, જો પગમાં કાપો પડે, ફોલ્લી થાય કે કાંકરો વાગે, તો વ્યક્તિને તેનો દુખાવો અનુભવાતો નથી.
પેરિફેરલ વેસ્ક્યુલર ડિસીઝ (નબળું રુધિરાભિષણ): ડાયાબિટીસ રુધિરવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે, જેનાથી પગ સુધી લોહીનો પ્રવાહ ઘટી જાય છે. પૂરતા લોહી વગર કોઈપણ ઘા રુઝાતા વાર લાગે છે અને ચેપ (Infection) ફેલાવાનું જોખમ વધી જાય છે.
રોજિંદી સંભાળ: તમારા પગની સુરક્ષા માટેના સોનેરી નિયમો
તમારા પગની સંભાળ રાખવી એ તમારા દાંત સાફ કરવા જેટલું જ નિયમિત હોવું જોઈએ.
૧. દરરોજ પગનું નિરીક્ષણ કરો
દરરોજ રાત્રે સૂતા પહેલા તમારા પગને ધ્યાનથી તપાસો.
શું ક્યાંય લાલાશ, સોજો, ફોલ્લા, કાપા કે નખના ખૂણામાં પરુ દેખાય છે?
જો તમે પગના તળિયા જોઈ શકતા ન હોવ, તો અરીસાનો ઉપયોગ કરો અથવા ઘરના કોઈ સભ્યની મદદ લો.
૨. હૂંફાળા પાણીથી પગ ધોવા
પગને દરરોજ હળવા સાબુ અને હૂંફાળા પાણીથી ધોવો.
સાવચેતી: પાણી વધારે ગરમ ન હોય તેનું ધ્યાન રાખવું. ન્યુરોપથીને કારણે તમે ગરમી અનુભવી શકતા નથી, તેથી પાણીનું તાપમાન કોણીથી તપાસો.
પગ ધોયા પછી, આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યા સહિત આખો પગ નરમ ટુવાલથી કોરો કરો. ભીનાશ ફૂગ (Fungus) પેદા કરી શકે છે.
૩. ત્વચાને નરમ રાખો પણ સાવધાની સાથે
પગની ઉપર અને નીચેની ત્વચાને ફાટતી રોકવા માટે મોઇશ્ચરાઇઝર અથવા લોશન લગાવો.
મહત્વનું: ક્યારેય પણ આંગળીઓની વચ્ચે લોશન ન લગાવો, કારણ કે ત્યાં ભેજ રહેવાથી ઈન્ફેક્શન થઈ શકે છે.
૪. નખ કાપવાની સાચી રીત
નખને હંમેશા સીધા (Straight across) કાપો. નખના ખૂણામાં ઊંડે સુધી કાપવાનું ટાળો, કારણ કે તે 'ઈનગ્રોન ટોનેલ' (નખ માંસમાં ખૂંપવો) નું કારણ બની શકે છે. જો નખ જાડા હોય તો પ્રોફેશનલની મદદ લો.
પગરખાં અને મોજાંની પસંદગી
ખોટા પગરખાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સૌથી મોટો દુશ્મન સાબિત થઈ શકે છે.
ક્યારેય ઉઘાડા પગે ન ચાલવું: ઘરમાં પણ ચંપલ કે મોજાં પહેરી રાખો. નાનો કાંકરો કે સોય પણ મોટું ઈન્ફેક્શન કરી શકે છે.
યોગ્ય માપના પગરખાં: બહુ ટાઇટ કે બહુ ઢીલા પગરખાં ન પહેરો. સાંજ પડ્યે પગમાં થોડો સોજો આવતો હોય છે, તેથી પગરખાંની ખરીદી સાંજના સમયે કરવી હિતાવહ છે.
પગરખાં પહેરતા પહેલા તપાસો: હંમેશા જૂતાં પહેરતા પહેલા તેને ખંખેરો. તેની અંદર નાનો પથ્થર, ખીલી કે કોઈ તીક્ષ્ણ વસ્તુ હોઈ શકે છે જે તમને ખબર પડ્યા વગર ઈજા પહોંચાડી શકે.
સુતરાઉ મોજાં: હંમેશા સાફ અને કોરા સુતરાઉ (Cotton) મોજાં પહેરો. ઇલાસ્ટિક વગરના મોજાં પસંદ કરો જેથી રુધિરાભિષણમાં અવરોધ ન આવે.
ગંભીર સંકેતો: ક્યારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તેને સામાન્ય ગણીને અવગણશો નહીં:
| લક્ષણ | શું હોઈ શકે? |
| પગમાં સતત ઝણઝણાટી કે સુન્નતા | ન્યુરોપથીની શરૂઆત |
| ઘા જે એક અઠવાડિયામાં રુઝાતો નથી | નબળું રુધિરાભિષણ |
| પગનો રંગ બદલાવો (કાળો કે વાદળી પડવો) | ગેંગરીનનું જોખમ |
| પગમાં સોજો કે ગરમીનો અહેસાસ | ઈન્ફેક્શન અથવા ચારકોટ ફૂટ |
| નખનો રંગ પીળો કે જાડો થવો | ફંગલ ઇન્ફેક્શન |
જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
પગની તંદુરસ્તી સીધી તમારા એકંદર સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી છે.
બ્લડ શુગર પર નિયંત્રણ
જો તમારી બ્લડ શુગર નિયંત્રણમાં રહેશે, તો ન્યુરોપથી અને રુધિરવાહિનીઓના નુકસાનની ગતિ ધીમી પડી જશે. તમારા ડોક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી દવાઓ અને ઇન્સ્યુલિન સમયસર લો.
ધૂમ્રપાન બંધ કરો
ધૂમ્રપાન રુધિરવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે અને પગ સુધી પહોંચતા લોહીના પ્રમાણને ઘટાડે છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ધૂમ્રપાન એ પગ ગુમાવવાનું (Amputation) સૌથી મોટું કારણ છે.
કસરત
નિયમિત ચાલવું કે હળવી કસરત કરવાથી પગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે. જોકે, જો તમારા પગમાં પહેલેથી જ અલ્સર (ચાંદુ) હોય, તો કસરત કરતા પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લો.
ચારકોટ ફૂટ (Charcot Foot) શું છે?
આ એક ગંભીર સ્થિતિ છે જેમાં ડાયાબિટીસને કારણે પગના હાડકાં નબળા પડી જાય છે અને તૂટવા લાગે છે. દર્દીને દુખાવો ન થતો હોવાથી તે ચાલવાનું ચાલુ રાખે છે, જેનાથી પગનો આકાર વિકૃત થઈ જાય છે. જો પગ અચાનક ગરમ લાગે કે લાલ થઈ જાય, તો તરત જ આરામ કરો અને ડોક્ટરને બતાવો.
નિષ્કર્ષ
ડાયાબિટીસમાં પગની સંભાળ રાખવી એ માત્ર ઈલાજ નથી, પણ એક શિસ્ત છે. યાદ રાખો કે "નિવારણ એ ઈલાજ કરતા વધુ સારું છે." તમારા પગની દરરોજ તપાસ, યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી અને બ્લડ શુગર પર કાબૂ રાખીને તમે પગના ગંભીર રોગો અને સર્જરીથી બચી શકો છો.
તમારા પગ તમારા જીવનની ગતિ છે, તેમની કદર કરો.
શું તમે તમારા બ્લડ શુગર લેવલને મેનેજ કરવા માટે કોઈ ખાસ ડાયેટ પ્લાન અથવા કસરત વિશે જાણવા માંગો છો? કેર, તેના જોખમો અને તેને અટકાવવાના ઉપાયો વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.
ડાયાબિટીસ પગને કેવી રીતે અસર કરે છે?
ડાયાબિટીસ મુખ્યત્વે બે રીતે પગને નુકસાન પહોંચાડે છે:
ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી (ચેતાનું નુકસાન): લોહીમાં શર્કરાનું ઊંચું પ્રમાણ લાંબા ગાળે ચેતાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે. જેના કારણે પગમાં સંવેદના (Sensation) ઓછી થઈ જાય છે. પરિણામે, જો પગમાં કાપો પડે, ફોલ્લી થાય કે કાંકરો વાગે, તો વ્યક્તિને તેનો દુખાવો અનુભવાતો નથી.
પેરિફેરલ વેસ્ક્યુલર ડિસીઝ (નબળું રુધિરાભિષણ): ડાયાબિટીસ રુધિરવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે, જેનાથી પગ સુધી લોહીનો પ્રવાહ ઘટી જાય છે. પૂરતા લોહી વગર કોઈપણ ઘા રુઝાતા વાર લાગે છે અને ચેપ (Infection) ફેલાવાનું જોખમ વધી જાય છે.
રોજિંદી સંભાળ: તમારા પગની સુરક્ષા માટેના સોનેરી નિયમો
તમારા પગની સંભાળ રાખવી એ તમારા દાંત સાફ કરવા જેટલું જ નિયમિત હોવું જોઈએ.
૧. દરરોજ પગનું નિરીક્ષણ કરો
દરરોજ રાત્રે સૂતા પહેલા તમારા પગને ધ્યાનથી તપાસો.
શું ક્યાંય લાલાશ, સોજો, ફોલ્લા, કાપા કે નખના ખૂણામાં પરુ દેખાય છે?
જો તમે પગના તળિયા જોઈ શકતા ન હોવ, તો અરીસાનો ઉપયોગ કરો અથવા ઘરના કોઈ સભ્યની મદદ લો.
૨. હૂંફાળા પાણીથી પગ ધોવા
પગને દરરોજ હળવા સાબુ અને હૂંફાળા પાણીથી ધોવો.
સાવચેતી: પાણી વધારે ગરમ ન હોય તેનું ધ્યાન રાખવું. ન્યુરોપથીને કારણે તમે ગરમી અનુભવી શકતા નથી, તેથી પાણીનું તાપમાન કોણીથી તપાસો.
પગ ધોયા પછી, આંગળીઓ વચ્ચેની જગ્યા સહિત આખો પગ નરમ ટુવાલથી કોરો કરો. ભીનાશ ફૂગ (Fungus) પેદા કરી શકે છે.
૩. ત્વચાને નરમ રાખો પણ સાવધાની સાથે
પગની ઉપર અને નીચેની ત્વચાને ફાટતી રોકવા માટે મોઇશ્ચરાઇઝર અથવા લોશન લગાવો.
મહત્વનું: ક્યારેય પણ આંગળીઓની વચ્ચે લોશન ન લગાવો, કારણ કે ત્યાં ભેજ રહેવાથી ઈન્ફેક્શન થઈ શકે છે.
૪. નખ કાપવાની સાચી રીત
નખને હંમેશા સીધા (Straight across) કાપો. નખના ખૂણામાં ઊંડે સુધી કાપવાનું ટાળો, કારણ કે તે 'ઈનગ્રોન ટોનેલ' (નખ માંસમાં ખૂંપવો) નું કારણ બની શકે છે. જો નખ જાડા હોય તો પ્રોફેશનલની મદદ લો.
પગરખાં અને મોજાંની પસંદગી
ખોટા પગરખાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સૌથી મોટો દુશ્મન સાબિત થઈ શકે છે.
ક્યારેય ઉઘાડા પગે ન ચાલવું: ઘરમાં પણ ચંપલ કે મોજાં પહેરી રાખો. નાનો કાંકરો કે સોય પણ મોટું ઈન્ફેક્શન કરી શકે છે.
યોગ્ય માપના પગરખાં: બહુ ટાઇટ કે બહુ ઢીલા પગરખાં ન પહેરો. સાંજ પડ્યે પગમાં થોડો સોજો આવતો હોય છે, તેથી પગરખાંની ખરીદી સાંજના સમયે કરવી હિતાવહ છે.
પગરખાં પહેરતા પહેલા તપાસો: હંમેશા જૂતાં પહેરતા પહેલા તેને ખંખેરો. તેની અંદર નાનો પથ્થર, ખીલી કે કોઈ તીક્ષ્ણ વસ્તુ હોઈ શકે છે જે તમને ખબર પડ્યા વગર ઈજા પહોંચાડી શકે.
સુતરાઉ મોજાં: હંમેશા સાફ અને કોરા સુતરાઉ (Cotton) મોજાં પહેરો. ઇલાસ્ટિક વગરના મોજાં પસંદ કરો જેથી રુધિરાભિષણમાં અવરોધ ન આવે.
ગંભીર સંકેતો: ક્યારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો?
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તેને સામાન્ય ગણીને અવગણશો નહીં:
| લક્ષણ | શું હોઈ શકે? |
| પગમાં સતત ઝણઝણાટી કે સુન્નતા | ન્યુરોપથીની શરૂઆત |
| ઘા જે એક અઠવાડિયામાં રુઝાતો નથી | નબળું રુધિરાભિષણ |
| પગનો રંગ બદલાવો (કાળો કે વાદળી પડવો) | ગેંગરીનનું જોખમ |
| પગમાં સોજો કે ગરમીનો અહેસાસ | ઈન્ફેક્શન અથવા ચારકોટ ફૂટ |
| નખનો રંગ પીળો કે જાડો થવો | ફંગલ ઇન્ફેક્શન |
જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
પગની તંદુરસ્તી સીધી તમારા એકંદર સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી છે.
બ્લડ શુગર પર નિયંત્રણ
જો તમારી બ્લડ શુગર નિયંત્રણમાં રહેશે, તો ન્યુરોપથી અને રુધિરવાહિનીઓના નુકસાનની ગતિ ધીમી પડી જશે. તમારા ડોક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી દવાઓ અને ઇન્સ્યુલિન સમયસર લો.
ધૂમ્રપાન બંધ કરો
ધૂમ્રપાન રુધિરવાહિનીઓને સાંકડી કરે છે અને પગ સુધી પહોંચતા લોહીના પ્રમાણને ઘટાડે છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ધૂમ્રપાન એ પગ ગુમાવવાનું (Amputation) સૌથી મોટું કારણ છે.
કસરત
નિયમિત ચાલવું કે હળવી કસરત કરવાથી પગમાં લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે. જોકે, જો તમારા પગમાં પહેલેથી જ અલ્સર (ચાંદુ) હોય, તો કસરત કરતા પહેલા ડોક્ટરની સલાહ લો.
ચારકોટ ફૂટ (Charcot Foot) શું છે?
આ એક ગંભીર સ્થિતિ છે જેમાં ડાયાબિટીસને કારણે પગના હાડકાં નબળા પડી જાય છે અને તૂટવા લાગે છે. દર્દીને દુખાવો ન થતો હોવાથી તે ચાલવાનું ચાલુ રાખે છે, જેનાથી પગનો આકાર વિકૃત થઈ જાય છે. જો પગ અચાનક ગરમ લાગે કે લાલ થઈ જાય, તો તરત જ આરામ કરો અને ડોક્ટરને બતાવો.
નિષ્કર્ષ
ડાયાબિટીસમાં પગની સંભાળ રાખવી એ માત્ર ઈલાજ નથી, પણ એક શિસ્ત છે. યાદ રાખો કે "નિવારણ એ ઈલાજ કરતા વધુ સારું છે." તમારા પગની દરરોજ તપાસ, યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી અને બ્લડ શુગર પર કાબૂ રાખીને તમે પગના ગંભીર રોગો અને સર્જરીથી બચી શકો છો.
તમારા પગ તમારા જીવનની ગતિ છે, તેમની કદર કરો.
.jpg)
No comments:
Post a Comment