શ્વાસ એ જીવનનો આધાર છે. આપણે જન્મ લઈએ ત્યારે પ્રથમ શ્વાસ લઈએ છીએ અને મૃત્યુ સમયે અંતિમ શ્વાસ છોડીએ છીએ. જોકે, મોટાભાગના લોકો જાણતા નથી કે યોગ્ય રીતે શ્વાસ લેવાની પદ્ધતિ આપણા શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે બદલી શકે છે.
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં તણાવ, ચિંતા અને પ્રદૂષણને કારણે આપણી શ્વાસ લેવાની રીત છીછરી (Shallow) થઈ ગઈ છે. શ્વાસ લેવાની કસરતો અથવા 'પ્રાણાયામ' એ માત્ર ફેફસાં માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર શરીરના કાયાકલ્પ માટેની ચાવી છે.
શ્વાસ લેવાની કસરતોના મુખ્ય પ્રકારો
અહીં કેટલીક અસરકારક શ્વાસ લેવાની કસરતો વિશે વિગતવાર માહિતી આપી છે:
૧. ઊંડા શ્વાસ લેવા (Deep Breathing)
આ સૌથી સરળ અને પાયાની કસરત છે. જ્યારે તમે તણાવમાં હોવ, ત્યારે આ પદ્ધતિ તરત જ શાંતિ આપે છે.
કેવી રીતે કરવું: ટટ્ટાર બેસો અથવા સૂઈ જાઓ. નાક દ્વારા ધીમેથી અને ઊંડો શ્વાસ લો જેથી તમારું પેટ ફૂલે (છાતી નહીં). થોડી સેકન્ડ માટે શ્વાસ રોકો અને પછી ધીમેથી મોઢા કે નાક વાટે બહાર કાઢો.
સમય: દિવસમાં ૫ થી ૧૦ મિનિટ.
૨. નાડી શોધન અથવા અનુલોમ-વિલોમ (Alternate Nostril Breathing)
આ કસરત મગજના બંને ભાગોને સંતુલિત કરવા માટે જાણીતી છે. તે નર્વસ સિસ્ટમને શાંત કરે છે.
કેવી રીતે કરવું: જમણા અંગૂઠાથી જમણું નસકોરું બંધ કરો અને ડાબા નસકોરાથી શ્વાસ લો. પછી ડાબું નસકોરું બંધ કરી જમણા નસકોરાથી શ્વાસ છોડો. હવે જમણેથી લો અને ડાબેથી છોડો.
ફાયદો: લોહીનું શુદ્ધિકરણ અને એકાગ્રતામાં વધારો.
૩. ભ્રામરી પ્રાણાયામ (Humming Bee Breath)
જો તમને અનિદ્રા અથવા વધુ પડતા વિચારોની સમસ્યા હોય, તો આ શ્રેષ્ઠ છે.
કેવી રીતે કરવું: તમારી આંખો બંધ કરો અને કાનને અંગૂઠાથી બંધ કરો. ઊંડો શ્વાસ લો અને શ્વાસ છોડતી વખતે મોઢું બંધ રાખી 'ૐ' ના ગુંજારવ જેવો 'હમમમમ' અવાજ કરો.
ફાયદો: મગજની નસોને આરામ મળે છે અને ગુસ્સો શાંત થાય છે.
૪. કપાલભાતી (Skull Shining Breath)
આ એક શક્તિશાળી ડિટોક્સ કસરત છે જે પાચનતંત્ર અને શ્વસનતંત્રને સાફ કરે છે.
કેવી રીતે કરવું: શ્વાસ લેવા પર ધ્યાન આપ્યા વગર, પેટના સ્નાયુઓને અંદર ખેંચીને ઝડપથી શ્વાસ બહાર કાઢો. શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા આપોઆપ થશે.
સાવચેતી: હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા હૃદયની બીમારી હોય તેમણે આ નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ જ કરવું.
શ્વાસ લેવાની કસરતોના અદભૂત ફાયદા
૧. માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને તણાવમાં ઘટાડો
જ્યારે આપણે ઊંડા શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે આપણું મગજ શરીરને 'શાંત થવાનો' સંકેત આપે છે. તે કોર્ટિસોલ (Cortisol) નામના સ્ટ્રેસ હોર્મોનને ઘટાડે છે.
ચિંતા (Anxiety) માં રાહત: ગભરામણના સમયે ઊંડા શ્વાસ લેવાથી હૃદયના ધબકારા સામાન્ય થાય છે.
સારી ઊંઘ: રાત્રે સૂતા પહેલા ભ્રામરી કે ઊંડા શ્વાસ લેવાથી અનિદ્રાની સમસ્યા દૂર થાય છે.
૨. ફેફસાંની ક્ષમતામાં વધારો
આધુનિક જીવનશૈલીમાં આપણે ફેફસાંની પૂરેપૂરી ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરતા નથી. કસરત કરવાથી ફેફસાંની નીચેની કોથળીઓ (Alveoli) સુધી ઓક્સિજન પહોંચે છે.
અસ્થમા અને બ્રોન્કાઇટિસ જેવા રોગોમાં નિયમિત પ્રાણાયામથી રાહત મળે છે.
૩. હૃદય અને રક્ત પરિભ્રમણ
યોગ્ય શ્વાસ લેવાથી લોહીમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધે છે, જે હૃદય પરનો બોજો ઘટાડે છે. તે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં પણ મદદરૂપ છે.
૪. પાચનતંત્રમાં સુધારો
તમને જાણીને નવાઈ લાગશે, પણ શ્વાસ લેવાની રીત પાચન સાથે જોડાયેલી છે. જ્યારે ડાયાફ્રામ (ઉરોદરપટલ) નીચે જાય છે, ત્યારે તે આંતરડાને માલિશ કરે છે, જે કબજિયાત અને ગેસ જેવી સમસ્યાઓ ઘટાડે છે.
૫. રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity)
વધુ ઓક્સિજન એટલે વધુ શક્તિશાળી કોષો. તે શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો (Toxins) બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે, જેથી બીમારીઓ સામે લડવાની શક્તિ વધે છે.
શ્વાસ લેવાની કસરત કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો
સ્થળ: હંમેશા ખુલ્લી અને હવાઉજાસવાળી જગ્યાએ બેસો.
સમય: સવારનો સમય શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે ત્યારે હવા શુદ્ધ હોય છે. પેટ ખાલી હોવું જોઈએ.
સ્થિતિ: તમારી કરોડરજ્જુ (Spine) સીધી હોવી જોઈએ જેથી શ્વાસનો પ્રવાહ અવરોધાય નહીં.
ઉતાવળ ન કરો: આ કોઈ સ્પર્ધા નથી. શ્વાસ લેવાની ગતિ લયબદ્ધ અને કુદરતી હોવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
શ્વાસ લેવાની કસરતો એ કુદરત દ્વારા મળેલી મફત દવા છે. તે માત્ર ૧૦ થી ૧૫ મિનિટમાં તમારા આખા દિવસની ઉર્જા બદલી શકે છે. જો તમે શરૂઆત કરી રહ્યા હોવ, તો ૫ મિનિટથી શરૂ કરો અને ધીમે ધીમે સમય વધારો. યાદ રાખો, "જેનો શ્વાસ લયબદ્ધ છે, તેનું જીવન સંતુલિત છે."
 |
શ્વાસ લેવાની કસરતો |
No comments:
Post a Comment