લકવો- paralysis (Stroke)

 લકવો (Stroke)

 લકવો (Stroke) એ માત્ર શારીરિક બીમારી નથી, પણ વ્યક્તિના આખા જીવનને બદલી નાખનારી ઘટના છે. જ્યારે મગજના કોઈ ભાગમાં લોહીનો પુરવઠો ખોરવાય છે, ત્યારે તે ભાગ જે શારીરિક હલનચલનનું નિયંત્રણ કરતો હોય તે કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આ સ્થિતિમાં ફિઝિયોથેરાપી એ માત્ર એક સારવાર નથી, પણ દર્દીને ફરીથી બેઠા કરવા માટેની 'જીવનરેખા' છે.

અહીં આપણે વિગતવાર સમજીશું કે લકવા પછી ફિઝિયોથેરાપી કેમ અનિવાર્ય છે.

---

૧. ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટી (Neuroplasticity): મગજની પુનઃરચના

લકવા પછી મગજના કેટલાક કોષો મૃત્યુ પામે છે, જે ફરી જીવિત થઈ શકતા નથી. જોકે, આપણું મગજ અદ્ભુત છે. તેમાં 'ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટી' નામનો ગુણધર્મ છે.

• નવા રસ્તાઓ: ફિઝિયોથેરાપીની કસરતો દ્વારા મગજના તંદુરસ્ત કોષોને નવા જોડાણો બનાવવા માટે ઉત્તેજિત કરવામાં આવે છે.

• કાર્યનું સ્થાનાંતરણ: જે કામ મગજનો ક્ષતિગ્રસ્ત ભાગ કરતો હતો, તે કામ મગજના અન્ય તંદુરસ્ત ભાગો શીખી શકે છે. આ પ્રક્રિયા સતત અને યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા જ શક્ય બને છે.

૨. સ્નાયુઓની જડતા (Spasticity) અટકાવવા

લકવાગ્રસ્ત અંગોમાં જો હલનચલન ન કરવામાં આવે, તો સ્નાયુઓ જકડાઈ જાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં Spasticity કહેવાય છે.

• કાયમી નુકસાન: જો ફિઝિયોથેરાપી ન મળે, તો સાંધાઓ કાયમ માટે વળી જાય છે (Contractures), જેને પાછળથી સર્જરી વગર ઠીક કરવા અશક્ય છે.

• રક્ત પરિભ્રમણ: કસરત કરવાથી લકવાગ્રસ્ત અંગોમાં લોહીનું પરિભ્રમણ જળવાઈ રહે છે, જેથી સ્નાયુઓ સુકાઈ (Atrophy) જતા નથી.

૩. સંતુલન અને સંકલન (Balance and Coordination)

લકવા પછી દર્દીને ઊભા રહેવામાં કે ચાલવામાં મુશ્કેલી પડે છે કારણ કે તેનું શરીરનું સંતુલન ખોરવાયેલું હોય છે.

• પડવાનું જોખમ: ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દર્દીને 'બેલેન્સ ટ્રેનિંગ' આપે છે જેથી તેઓ પડી ન જાય અને હાડકાં ભાંગવા જેવી અન્ય મુશ્કેલીઓથી બચી શકે.

• ગેટ ટ્રેનિંગ (Gait Training): દર્દીને ફરીથી યોગ્ય રીતે ચાલતા શીખવવું એ ફિઝિયોથેરાપીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે.

૪. રોજિંદા કાર્યોમાં સ્વાવલંબન (ADLs)

લકવો વ્યક્તિને બીજા પર નિર્ભર બનાવી દે છે. ફિઝિયોથેરાપીનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે દર્દીને તેના રોજિંદા કામો માટે સક્ષમ બનાવે છે:

• બ્રશ કરવું, કપડાં પહેરવા કે ચમચી પકડવી.

• બેડ પરથી વ્હીલચેર કે ખુરશી પર જાતે બેસવું.

• પોતાની અંગત જરૂરિયાતો માટે કોઈની મદદ વગર જવું.

---

ફિઝિયોથેરાપીના વિવિધ તબક્કાઓ

તબક્કો	મુખ્ય હેતુ	કસરતના પ્રકાર
શરૂઆતના ૧-૭ દિવસ	પથારીમાં પડ્યા રહેવાથી થતા ઘા (Bedsores) અટકાવવા.	સાંધાઓની હળવી હલનચલન (Passive Exercises).
૧ થી ૪ અઠવાડિયા	સ્નાયુઓની તાકાત પાછી મેળવવી.	બેસવાની પ્રેક્ટિસ, સપોર્ટ સાથે ઊભા રહેવું.
૧ થી ૬ મહિના	સંતુલન અને ચાલવાની ક્ષમતા.	વૉકર કે લાકડી સાથે ચાલવું, બેલેન્સ બોર્ડ.
૬ મહિના પછી	સંપૂર્ણ સ્વાવલંબન અને સ્નાયુઓની કાર્યક્ષમતા.	સીડી ચઢવી-ઉતરવી, વજન ઊંચકવું.

---

૫. સેન્સરી રી-એજ્યુકેશન (Sensory Re-education)

ઘણીવાર લકવામાં સ્પર્શ કે તાપમાનની સંવેદના જતી રહે છે. ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા મગજને ફરીથી ઠંડુ, ગરમ કે ધારદાર વસ્તુઓનો અનુભવ ઓળખવા માટે તાલીમ આપવામાં આવે છે. આનાથી દર્દી આકસ્મિક રીતે દાઝી જવાથી કે ઈજા પામવાથી બચી શકે છે.

૬. માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મવિશ્વાસ

જ્યારે દર્દી પોતે થોડું પણ હલનચલન કરી શકે છે, ત્યારે તેના આત્મવિશ્વાસમાં મોટો વધારો થાય છે.

• ડિપ્રેશનમાંથી મુક્તિ: લાંબા સમય સુધી પથારીવશ રહેવાથી દર્દી માનસિક રીતે ભાંગી પડે છે. ફિઝિયોથેરાપી તેને આશાનું કિરણ આપે છે.

• સામાજિક પુનઃપ્રાપ્તિ: દર્દી ફરીથી લોકોમાં ભળી શકે અને સામાન્ય જીવન જીવી શકે તે માટે શારીરિક ક્ષમતા અનિવાર્ય છે.

૭. કોમ્પ્લીકેશન્સ (જટિલતાઓ) નું નિવારણ

જો ફિઝિયોથેરાપી ટાળવામાં આવે, તો નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

1. DVT (Deep Vein Thrombosis): પગની નસોમાં લોહીની ગાંઠ જામી જવી, જે જીવલેણ બની શકે છે.

2. Frozen Shoulder: ખભાનો સાંધો જકડાઈ જવો.

3. Chest Infection: લાંબો સમય સૂઈ રહેવાથી ફેફસામાં ઈન્ફેક્શન થવું.

નિષ્કર્ષ

લકવો થયા પછીના પ્રથમ ૩ થી ૬ મહિના 'ગોલ્ડન પિરિયડ' ગણાય છે. આ સમય દરમિયાન જો સઘન ફિઝિયોથેરાપી લેવામાં આવે, તો રિકવરીના ચાન્સ ૮૦% થી ૯૦% સુધી વધી જાય છે. તે માત્ર કસરત નથી, પણ દર્દીને તેની ગરિમા અને આઝાદી પાછી અપાવવાનો માર્ગ છે.

યાદ રાખો: દવા મગજને ઠીક કરે છે, પણ ફિઝિયોથેરાપી શરીરને ફરીથી જીવંત કરે છે.