.jpg "વર્ટિગો (Vertigo)") |
| વર્ટિગો (Vertigo) |
વર્ટિગો (Vertigo) અથવા ચક્કર આવવાની સમસ્યા એ માત્ર માથું ઘૂમવા જેવી સામાન્ય બાબત નથી, પણ તે વ્યક્તિની જીવનશૈલીને સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખે છે. જ્યારે તમને લાગે કે તમારી આસપાસની દુનિયા ગોળ ફરી રહી છે અથવા તમે પોતે સંતુલન ગુમાવી રહ્યા છો, ત્યારે તે સ્થિતિને 'વર્ટિગો' કહેવામાં આવે છે.
ઘણીવાર લોકો આ માટે માત્ર દવાઓ પર આધાર રાખે છે, પરંતુ ફિઝિયોથેરાપી (ખાસ કરીને વેસ્ટિબ્યુલર રિહેબિલિટેશન) આ સમસ્યાના મૂળ સુધી પહોંચીને તેને મટાડવામાં અત્યંત અસરકારક સાબિત થાય છે.
વર્ટિગો એટલે શું?
વર્ટિગો એ કોઈ રોગ નથી, પણ એક લક્ષણ છે. આપણું શરીર સંતુલન જાળવવા માટે ત્રણ મુખ્ય અંગોનો ઉપયોગ કરે છે:
કાન (Inner Ear): જે વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ તરીકે ઓળખાય છે.
આંખો: જે દ્રશ્ય માહિતી આપે છે.
સ્નાયુઓ અને સાંધા: જે શરીરની સ્થિતિ વિશે મગજને સંકેત મોકલે છે.
જ્યારે આ ત્રણેય વચ્ચેનો તાલમેલ બગડે છે, ત્યારે વર્ટિગોની સમસ્યા ઉદભવે છે.
વર્ટિગોના મુખ્ય પ્રકારો અને કારણો
ફિઝિયોથેરાપી શરૂ કરતા પહેલા તે કયા પ્રકારનો વર્ટિગો છે તે સમજવું જરૂરી છે:
BPPV (Benign Paroxysmal Positional Vertigo): આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. કાનની અંદરના નાના કેલ્શિયમ કણો (Crystals) પોતાની જગ્યાએથી ખસીને કાનની નળીઓમાં જતા રહે છે.
લેબિરિન્થાઈટિસ અથવા વેસ્ટિબ્યુલર ન્યુરિટિસ: કાનની અંદરના ભાગમાં ચેપ અથવા સોજો આવવો.
મેનિયર્સ ડિસીઝ (Meniere’s Disease): કાનની અંદર પ્રવાહીનું દબાણ વધવું.
સર્વાઈકલ વર્ટિગો: ગરદનના મણકા કે સ્નાયુઓની તકલીફને કારણે આવતા ચક્કર.
ફિઝિયોથેરાપી કેવી રીતે મદદ કરે છે? (Vestibular Rehabilitation)
ફિઝિયોથેરાપીમાં વર્ટિગોની સારવાર માટે વેસ્ટિબ્યુલર રિહેબિલિટેશન થેરાપી (VRT) નો ઉપયોગ થાય છે. આ એક વ્યાયામ-આધારિત કાર્યક્રમ છે જે મગજને સંતુલન જાળવવા માટે ફરીથી તાલીમ આપે છે.
૧. કેનાલિથ રિપોઝિશનિંગ મેન્યુવર્સ (Epley Maneuver)
જો તમને BPPV હોય, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ 'એપ્લી મેન્યુવર' જેવી ટેકનિકનો ઉપયોગ કરશે. આમાં માથાને ચોક્કસ ખૂણે ફેરવવામાં આવે છે જેથી કાનમાં ખસી ગયેલા કણો પાછા પોતાની જગ્યાએ આવી જાય. આ પદ્ધતિ ૯૦% કિસ્સાઓમાં ત્વરિત રાહત આપે છે.
૨. ગેઝ સ્ટેબિલાઈઝેશન (Gaze Stabilization)
ઘણા દર્દીઓને માથું હલાવતી વખતે વસ્તુઓ ધૂંધળી દેખાય છે. આ કસરતમાં દર્દીને એક બિંદુ પર નજર સ્થિર રાખીને માથું ધીમે ધીમે આજુબાજુ ફેરવવાનું કહેવામાં આવે છે. તે આંખ અને કાન વચ્ચેના સંકલનને મજબૂત કરે છે.
૩. હેબિચ્યુએશન એક્સરસાઇઝ (Habituation Exercises)
જો તમને કોઈ ચોક્કસ હલનચલન (જેમ કે નીચે નમવું અથવા ઝડપથી વળવું) થી ચક્કર આવતા હોય, તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ તમને એ જ હલનચલન વારંવાર કરવાની સલાહ આપશે. ધીમે ધીમે મગજ તે ઉત્તેજનાથી ટેવાઈ જાય છે અને ચક્કર આવવાનું બંધ થાય છે.
૪. બેલેન્સ ટ્રેનિંગ (Balance Training)
પડતા બચવા અને આત્મવિશ્વાસ વધારવા માટે સંતુલનની કસરતો કરાવવામાં આવે છે. જેમ કે:
એક પગ પર ઊભા રહેવું.
સીધી રેખામાં ચાલવું (Heel-to-toe walking).
નરમ ગાદી કે અસમાન સપાટી પર ચાલવાનો મહાવરો કરવો.
ઘરે કરી શકાય તેવી કેટલીક સરળ કસરતો
નોંધ: કોઈપણ કસરત શરૂ કરતા પહેલા નિષ્ણાત ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે, કારણ કે ખોટી પદ્ધતિથી ચક્કર વધી શકે છે.
બ્રાન્ડ-ડારોફ કસરત (Brandt-Daroff Exercise): પથારી પર બેસો, ઝડપથી એક પડખે સૂઈ જાઓ અને ૩૦ સેકન્ડ રાહ જુઓ. ફરી બેઠા થઈને બીજી બાજુ આ જ પ્રક્રિયા કરો. આ કસરત દિવસમાં બે-ત્રણ વાર કરવાથી માથાના હલનચલન સામે મગજની સહનશક્તિ વધે છે.
આંખની કસરત: એક પેન અથવા તમારા અંગૂઠાને હાથની દૂરી પર રાખો. તેના પર નજર સ્થિર રાખીને હાથને ડાબે-જમણે અને ઉપર-નીચે ફેરવો.
ગરદનની હળવી સ્ટ્રેચિંગ: જો સર્વાઈકલને કારણે ચક્કર હોય, તો ગરદનના સ્નાયુઓને રિલેક્સ કરવાથી ફાયદો થાય છે.
વર્ટિગોના દર્દીઓ માટે સાવચેતીઓ
ઝડપી હલનચલન ટાળો: પથારીમાંથી એકદમ ઊભા ન થાઓ. પહેલા થોડીવાર બેસો અને પછી ઊભા થાઓ.
પુરતું પાણી પીવો: ડિહાઈડ્રેશનને કારણે પણ ચક્કર આવી શકે છે.
તણાવ મુક્ત રહો: ચિંતા અને સ્ટ્રેસ વર્ટિગોના હુમલાને વધારી શકે છે.
અંધારામાં ચાલવાનું ટાળો: રાત્રે રૂમમાં ઝીરો બલ્બ ચાલુ રાખો જેથી મગજને વિઝ્યુઅલ રેફરન્સ મળી રહે.
ફિઝિયોથેરાપી ક્યારે અનિવાર્ય છે?
જો તમને નીચે મુજબના લક્ષણો જણાય, તો તમારે તરત જ ફિઝિયોથેરાપિસ્ટનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
વારંવાર સંતુલન ગુમાવવું કે પડી જવાની બીક લાગવી.
માથું ફેરવતી વખતે અચાનક ચક્કર આવવા.
લાંબા સમયથી દવા લેવા છતાં ચક્કર મટતા ન હોય.
ચાલતી વખતે લથડિયાં ખાવા.
નિષ્કર્ષ
વર્ટિગો એ જીવનભરની સજા નથી. ફિઝિયોથેરાપી એ એક સલામત, કુદરતી અને લાંબા ગાળાની અસર આપતી સારવાર પદ્ધતિ છે. તે માત્ર ચક્કર મટાડતી નથી, પરંતુ તમારો આત્મવિશ્વાસ પાછો લાવે છે જેથી તમે ફરીથી ભય વગર હરી-ફરી શકો.
.jpg)
No comments:
Post a Comment