.jpg "ફ્રેક્ચર (હાડકું ભાંગવું)") |
ફ્રેક્ચર (હાડકું ભાંગવું)
ફ્રેક્ચર (હાડકું ભાંગવું) માં પ્રાથમિક સારવાર: સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના હાડકામાં તિરાડ પડે કે તે તૂટી જાય, ત્યારે તેને 'ફ્રેક્ચર' (Fracture) કહેવાય છે. ફ્રેક્ચર એ ગંભીર ઈજા હોઈ શકે છે, અને આવી પરિસ્થિતિમાં યોગ્ય સમયે આપવામાં આવતી પ્રાથમિક સારવાર વ્યક્તિને વધુ નુકસાનથી બચાવી શકે છે અને ભવિષ્યમાં થતી જટિલતાઓ ઘટાડી શકે છે.
આ લેખમાં આપણે ફ્રેક્ચરના પ્રકારો, તેના લક્ષણો અને સૌથી મહત્વની બાબત – પ્રાથમિક સારવાર કેવી રીતે આપવી તે વિશે વિગતવાર
ફ્રેક્ચર શું છે?
સામાન્ય ભાષામાં, હાડકું એ આપણા શરીરનું માળખું છે. જ્યારે આ માળખા પર તેની સહનશક્તિ કરતા વધારે દબાણ કે ફટકો લાગે, ત્યારે હાડકું તૂટી જાય છે. ફ્રેક્ચર સામાન્ય (માત્ર તિરાડ) થી લઈને જટિલ (હાડકાના ટુકડા થવા અથવા ચામડીની બહાર આવી જવું) હોઈ શકે છે.
ફ્રેક્ચરના સામાન્ય પ્રકારો
ક્લોઝ્ડ (બંધ) ફ્રેક્ચર: હાડકું તૂટે છે પણ ચામડીની અંદર જ રહે છે.
ઓપન (ખુલ્લું) ફ્રેક્ચર: હાડકું તૂટીને ચામડીની બહાર આવી જાય છે. આ સ્થિતિમાં ચેપ (Infection) લાગવાનું જોખમ ખૂબ વધારે હોય છે.
હેરલાઇન ફ્રેક્ચર: હાડકામાં માત્ર ઝીણી તિરાડ પડે છે.
ફ્રેક્ચરના લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા?
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણો દેખાય, તો સમજવું કે ત્યાં ફ્રેક્ચર હોઈ શકે છે:
તીવ્ર દુખાવો: જે જગ્યાએ ઈજા થઈ હોય ત્યાં ખૂબ જ દુખાવો થાય.
સોજો અને લાલાશ: ઈજા પામેલા ભાગ પર સોજો આવી જવો.
હલનચલનમાં મુશ્કેલી: ઈજા પામેલા અંગને હલાવી ન શકાય.
અસામાન્ય આકાર: હાડકું તેની સામાન્ય જગ્યાએથી ખસી ગયું હોય તેવું લાગે અથવા અંગ વાંકું દેખાય.
અવાજ આવવો: હાડકું તૂટતી વખતે ક્યારેક 'કડાકો' બોલવાનો અવાજ સંભળાય છે.
બહેરાશ કે નિષ્ક્રિયતા: જો ઈજા ગંભીર હોય, તો તે ભાગમાં ઝણઝણાટી અનુભવાય અથવા તે ભાગ બહેર મારી જાય.
પ્રાથમિક સારવાર: સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ માર્ગદર્શિકા
જ્યારે તમને લાગે કે કોઈને ફ્રેક્ચર થયું છે, ત્યારે ગભરાયા વગર નીચે મુજબના પગલાં લો:
૧. પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરો
સૌ પ્રથમ જુઓ કે વ્યક્તિ શ્વાસ લઈ રહી છે કે નહીં. જો વ્યક્તિને ગંભીર રક્તસ્ત્રાવ થતો હોય અથવા તે બેભાન હોય, તો ફ્રેક્ચર પહેલા તેની જીવ બચાવવાની સારવાર (CPR કે રક્તસ્ત્રાવ રોકવો) પ્રાથમિકતા છે.
૨. ઈજા પામેલા ભાગને હલાવશો નહીં (Immobilization)
ફ્રેક્ચર થયેલા અંગને બને તેટલું સ્થિર રાખો. તેને હલાવવાથી હાડકાના તીક્ષ્ણ છેડા આસપાસના સ્નાયુઓ, નસો અથવા રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
૩. રક્તસ્ત્રાવ નિયંત્રિત કરો
જો તે 'ઓપન ફ્રેક્ચર' હોય અને લોહી વહેતું હોય, તો સાફ કપડાં કે પાટા વડે હળવેથી દબાવો. હાડકાના બહાર નીકળેલા ભાગ પર સીધું દબાણ આપશો નહીં.
૪. સોજો ઘટાડવા માટે બરફનો શેક (R.I.C.E પદ્ધતિ)
જો હાડકું બહાર ન દેખાતું હોય, તો સોજો અને દુખાવો ઘટાડવા માટે બરફનો ઉપયોગ કરો:
Rest (આરામ): ઈજા પામેલા ભાગને હલાવશો નહીં.
Ice (બરફ): બરફને કપડામાં વીંટાળીને ૧૫-૨૦ મિનિટ ઈજા પામેલી જગ્યાએ મૂકો. સીધો બરફ ત્વચા પર ન મૂકવો.
Compression (દબાણ): હળવા હાથે પાટો બાંધો જેથી સોજો વધે નહીં.
Elevation (ઊંચું રાખવું): ઈજા પામેલા અંગને હૃદયના સ્તરથી થોડું ઉપર રાખો.
૫. સ્પ્લિન્ટ (Splint) બાંધો (જો જરૂરી હોય તો)
જો તમારે ઈજા પામેલી વ્યક્તિને હોસ્પિટલ લઈ જવા માટે ખસેડવી પડે, તો 'સ્પ્લિન્ટ' નો ઉપયોગ કરો. સ્પ્લિન્ટ એટલે એવી વસ્તુ જે ઈજા પામેલા હાડકાને ટેકો આપે અને તેને સ્થિર રાખે. લાકડી, જાડું પૂંઠું કે અખબારની થપ્પીને ઈજાની આસપાસ રાખીને કપડાં કે પાટા વડે બાંધો.
ધ્યાન રાખો: સ્પ્લિન્ટ એટલી કડક ન બાંધવી કે લોહીનું પરિભ્રમણ અટકી જાય.
શું ન કરવું? (સામાન્ય ભૂલો)
તૂટેલા હાડકાને પાછું તેની જગ્યાએ બેસાડવાનો પ્રયત્ન ક્યારેય ન કરો.
જો વ્યક્તિને શંકાસ્પદ કરોડરજ્જુ (Spinal cord) કે ગરદનની ઈજા હોય, તો તેમને હલાવશો નહીં. એમ્બ્યુલન્સની રાહ જુઓ.
ઈજા પામેલી વ્યક્તિને ખાવા કે પીવા માટે કંઈ આપશો નહીં, કારણ કે હોસ્પિટલમાં તેમને ઓપરેશન કે એનેસ્થેસિયાની જરૂર પડી શકે છે.
હાડકું સીધું કરવાનો પ્રયાસ કરવાથી આંતરિક રક્તસ્ત્રાવ અને ચેતાને નુકસાન થઈ શકે છે.
ક્યારે તાત્કાલિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી?
જો હાડકું ચામડીની બહાર દેખાતું હોય.
જો ઈજા માથા, ગરદન કે પીઠ પર થઈ હોય.
જો અંગનો રંગ બદલાવા લાગે (વાદળી કે કાળો પડી જાય).
જો વ્યક્તિને ખૂબ જ વધારે દુખાવો થતો હોય અને તે સહન ન થતો હોય.
જો ઈજા પામેલા અંગમાં કોઈ હલનચલન કે સંવેદના ન હોય.
નિષ્કર્ષ
ફ્રેક્ચરમાં પ્રાથમિક સારવારનો મુખ્ય હેતુ "નુકસાનને વધતું અટકાવવાનો" છે. સ્થિરતા (Stability) જ સૌથી મહત્વની સારવાર છે. એકવાર તમે યોગ્ય રીતે સ્પ્લિન્ટિંગ કરી લો અને ઈજા પામેલા અંગને ટેકો આપી દો, પછી શક્ય તેટલી ઝડપથી તબીબી સહાય મેળવો. યાદ રાખો, એક નાની ભૂલ કાયમી શારીરિક ખોડખાંપણ લાવી શકે છે, તેથી હંમેશા વ્યાવસાયિક ડોક્ટરની મદદ લેવી અનિવાર્ય છે.
તમારા ઘરના મેડિકલ કિટમાં હંમેશા પાટા, રૂ, એન્ટિસેપ્ટિક અને થોડી લાકડાની પટ્ટીઓ તૈયાર રાખો, જે ઈમરજન્સીના સમયે ખૂબ કામ આવી શકે છે.
No comments:
Post a Comment