ક્ષય રોગ (ટ્યુબરક્યુલોસિસ - T.B.)

ક્ષય રોગ (ટ્યુબરક્યુલોસિસ - T.B.): એક વ્યાપક માર્ગદર્શિકા

tuberculosis

પ્રસ્તાવના (Introduction)

ક્ષય રોગ (Tuberculosis - T.B.) એ માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (Mycobacterium tuberculosis) નામના બેક્ટેરિયાથી થતો ચેપી રોગ છે. તે સામાન્ય રીતે ફેફસાંને અસર કરે છે (પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ), પરંતુ તે શરીરના અન્ય ભાગોને પણ અસર કરી શકે છે (એક્સ્ટ્રા-પલ્મોનરી ટ્યુબરક્યુલોસિસ), જેમ કે કિડની, કરોડરજ્જુ અને મગજ.

ટ્યુબરક્યુલોસિસ એ વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન અને ઘાતક ચેપી રોગોમાંનો એક છે. સારવારમાં થયેલી પ્રગતિ છતાં, તે આજે પણ લાખો લોકોના મૃત્યુનું કારણ બને છે, ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોમાં. ભારતમાં TB ના કેસોની સંખ્યા વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે, જે તેને એક રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય પ્રાથમિકતા બનાવે છે.

1. ક્ષય રોગના કારણો અને સંક્રમણ (Causes and Transmission of TB)

1.1. રોગકારક જીવ (The Pathogen)

TB બેક્ટેરિયાનું કારણ માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યુબરક્યુલોસિસ (M. tuberculosis) છે. આ બેક્ટેરિયા ધીમે ધીમે વિકસે છે અને એન્ટિબાયોટિક્સથી રક્ષણ મેળવવા માટે સક્ષમ છે, જેનાથી સારવાર લાંબા ગાળાની બની રહે છે.

1.2. સંક્રમણ (Transmission)

TB હવા દ્વારા ફેલાય છે.

• જ્યારે ફેફસાના ટીબી ધરાવતી વ્યક્તિ ખાંસી, છીંક, વાત કરે છે અથવા ગાય છે છે, ત્યારે તેઓ હવામાં નાના ટીપાં (Droplets) મુક્ત કરે છે જેમાં TB બેક્ટેરિયા હોય છે.

• જો કોઈ અન્ય વ્યક્તિ આ દૂષિત હવા શ્વાસમાં લે છે, તો તે બેક્ટેરિયા તેના ફેફસાંમાં પ્રવેશી શકે છે અને ચેપ લાગી શકે છે.

• TB કપડાં, વાસણો અથવા અન્ય વસ્તુઓને સ્પર્શ કરવાથી ફેલાતો નથી.

1.3. ચેપ અને રોગ વચ્ચેનો તફાવત (Infection vs. Disease)

TB બેક્ટેરિયાના સંપર્કમાં આવતા દરેક વ્યક્તિને TB રોગ થતો નથી. બે મુખ્ય તબક્કાઓ છે:

1. લેટેન્ટ ટીબી ઇન્ફેક્શન (Latent TB Infection - LTBI):

   • બેક્ટેરિયા શરીરમાં હાજર હોય છે, પરંતુ રોગપ્રતિકારક શક્તિ તેમને નિષ્ક્રિય (Inert) રાખે છે.

   • વ્યક્તિ કોઈ લક્ષણો દર્શાવતી નથી, બીમાર હોતી નથી, અને અન્ય લોકોને ચેપ લગાડી શકતી નથી.

   • જોકે, આ વ્યક્તિને ભવિષ્યમાં સક્રિય ટીબી રોગ થવાનું જોખમ રહેલું છે.

2. સક્રિય ટીબી રોગ (Active TB Disease):

   • બેક્ટેરિયા સક્રિય રીતે ગુણાકાર કરે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ તેમને નિયંત્રિત કરી શકતી નથી.

   • વ્યક્તિ લક્ષણો દર્શાવે છે, બીમાર હોય છે, અને જો તે પલ્મોનરી ટીબી હોય તો અન્ય લોકોને ચેપ લગાડી શકે છે.

1.4. જોખમી પરિબળો (Risk Factors)

સક્રિય ટીબી રોગ થવાનું જોખમ વધારતા પરિબળો:

• નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ: HIV સંક્રમણ, ડાયાબિટીસ, ક્રોનિક કિડની રોગ, કેન્સર અથવા રોગપ્રતિકારક શક્તિને દબાવતી દવાઓ લેવી (દા.ત., કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ્સ).

• નજીકનો સંપર્ક: સક્રિય ટીબી ધરાવતા વ્યક્તિના ઘરે કે કામના સ્થળે લાંબા સમય સુધી નજીક રહેવું.

• કુપોષણ અને ખરાબ જીવનશૈલી: અપૂરતો આહાર, ધૂમ્રપાન અને દારૂનું સેવન.

• વસ્તીવાળા વિસ્તારો: ગીચ વસ્તીવાળા અને નબળી વેન્ટિલેશનવાળા વિસ્તારોમાં રહેવું.

2. ક્ષય રોગના લક્ષણો (Symptoms of TB)

TB રોગના લક્ષણો શરીરના કયા ભાગમાં ચેપ લાગ્યો છે તેના પર નિર્ભર કરે છે.

2.1. પલ્મોનરી ટીબી (Pulmonary TB - ફેફસાંનો ટીબી)

આ TB નું સૌથી સામાન્ય સ્વરૂપ છે:

• ત્રણ અઠવાડિયા કે તેથી વધુ સમય સુધી ચાલતી ખાંસી (Persistent Cough).

• ખાંસીમાં કફ અથવા લોહી આવવું.

• છાતીમાં દુખાવો.

• અનિચ્છનીય વજન ઘટાડવું.

• તાવ, ખાસ કરીને સાંજે.

• રાત્રે પરસેવો થવો (Night Sweats).

• થાક અને નબળાઈ.

2.2. એક્સ્ટ્રા-પલ્મોનરી ટીબી (Extra-Pulmonary TB - ફેફસાં સિવાયના ભાગોનો ટીબી)

જ્યારે TB શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે, ત્યારે લક્ષણો તે વિસ્તારને લગતા હોય છે:

ટીબીનો પ્રકાર	અસરગ્રસ્ત ભાગ	સામાન્ય લક્ષણો
પ્લ્યુરલ ટીબી	ફેફસાંની આસપાસની પેશી (Pleura)	શ્વાસ લેતી વખતે છાતીમાં તીવ્ર દુખાવો.
લિમ્ફ નોડ ટીબી	ગરદન અથવા અન્ય જગ્યાએની લસિકા ગાંઠો (Lymph Nodes)	ગરદન અથવા બગલમાં દુખાવો રહિત સોજો.
સ્પાઇનલ ટીબી (પોટ્સ સ્પાઇન)	કરોડરજ્જુ (Spine)	પીઠનો તીવ્ર દુખાવો, કરોડરજ્જુમાં વિકૃતિ, પક્ષાઘાત (Paralysis).
મેનિન્જાઇટિસ ટીબી	મગજ અને કરોડરજ્જુની આસપાસનું આવરણ (Meninges)	ગંભીર માથાનો દુખાવો, ગરદન જકડાઈ જવી, મૂંઝવણ, આંચકી.
જનનાંગ ટીબી	પ્રજનન અંગો	વંધ્યત્વ (Infertility), પેલ્વિક પેઇન (સ્ત્રીઓમાં).

[Image representing the different parts of the body affected by TB]

3. ક્ષય રોગનું નિદાન (Diagnosis of TB)

સફળ સારવાર માટે સચોટ અને સમયસર નિદાન મહત્વપૂર્ણ છે.

3.1. સામાન્ય નિદાન પદ્ધતિઓ

1. શારીરિક પરીક્ષા અને ઇતિહાસ: લક્ષણો અને જોખમી પરિબળોની સમીક્ષા.

2. છાતીનો એક્સ-રે (Chest X-ray): ફેફસાંમાં TB ચેપના સંકેતો (જેમ કે ઘૂસણખોરી અથવા પોલાણ) જોવા માટે.

3. કફની તપાસ (Sputum Test):

   • સ્મીયર માઇક્રોસ્કોપી: કફના નમૂનામાં TB બેક્ટેરિયા (AFB - Acid-Fast Bacilli) ની હાજરી તપાસવા.

   • કલ્ચર (Culture): બેક્ટેરિયાને લેબોરેટરીમાં ઉગાડવા, જે નિદાનની પુષ્ટિ કરે છે અને દવાઓની સંવેદનશીલતા નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.

3.2. આધુનિક અને ઝડપી નિદાન (Modern Diagnostics)

• સીબી-નાટ (CB-NAAT - Cartridge-Based Nucleic Acid Amplification Test):

  • આ એક આધુનિક, ઝડપી અને અત્યંત સંવેદનશીલ પરીક્ષણ છે.

  • તે માત્ર TB બેક્ટેરિયાની હાજરી જ નહીં, પણ રિફામ્પિસિન (Rifampicin) (TB ની મુખ્ય દવા) સામે બેક્ટેરિયાનો પ્રતિકાર (Resistance) છે કે નહીં તે પણ શોધી કાઢે છે. આ દવા પ્રતિરોધક (Drug-Resistant) TB ના નિદાન માટે નિર્ણાયક છે.

3.3. લેટેન્ટ ટીબી નિદાન (Latent TB Diagnosis)

• ટીબી ત્વચા પરીક્ષણ (TST - Tuberculin Skin Test): ત્વચાની અંદર ટીબી પ્રોટીનનું નાનું ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે, અને 48-72 કલાક પછી પ્રતિક્રિયા ચકાસવામાં આવે છે.

• આઈજીઆરએ (IGRA - Interferon-Gamma Release Assay): લોહીનું પરીક્ષણ જે ટીબી બેક્ટેરિયાના સંપર્કમાં આવ્યા પછી રોગપ્રતિકારક શક્તિની પ્રતિક્રિયાને માપે છે.

4. ક્ષય રોગની સારવાર (Treatment of TB)

TB રોગ સંપૂર્ણપણે સાધ્ય છે, પરંતુ સફળતા માટે સારવારનો સંપૂર્ણ કોર્સ પૂર્ણ કરવો જરૂરી છે.

4.1. દવાઓ (Medications)

સક્રિય TB ની સારવારમાં એન્ટિ-ટીબી દવાઓનું સંયોજન (Combination Therapy) સામેલ છે, જેને સામાન્ય રીતે DOTS (Directly Observed Treatment Short-course) વ્યૂહરચના દ્વારા આપવામાં આવે છે. DOTS માં, આરોગ્ય કાર્યકરની સીધી દેખરેખ હેઠળ દવાઓ આપવામાં આવે છે, જેથી દર્દી નિયમિતપણે દવા લે તેની ખાતરી થાય.

પ્રથમ લાઇન દવાઓ (First-Line Drugs):

1. રિફામ્પિસિન (Rifampicin - R)

2. આઇસોનિયાઝિડ (Isoniazid - H)

3. પાયરાઝીનામાઇડ (Pyrazinamide - Z)

4. એથામ્બુટોલ (Ethambutol - E)

સારવારનો સમયગાળો:

સામાન્ય સંવેદનશીલ (Drug-Sensitive) ટીબીની સારવાર સામાન્ય રીતે 6 મહિના સુધી ચાલે છે, જેમાં બે તબક્કાઓ હોય છે:

• તીવ્ર તબક્કો (Intensive Phase): પ્રથમ 2 મહિના, જેમાં ચાર દવાઓ (R, H, Z, E) નું સંયોજન આપવામાં આવે છે.

• ચાલુ રાખવાનો તબક્કો (Continuation Phase): બાકીના 4 મહિના, જેમાં સામાન્ય રીતે બે દવાઓ (R, H) આપવામાં આવે છે.

4.2. દવા પ્રતિરોધક ટીબી (Drug-Resistant TB - DR-TB)

જ્યારે ટીબી બેક્ટેરિયા એક અથવા વધુ મુખ્ય ટીબી દવાઓ સામે પ્રતિકાર વિકસાવે છે, ત્યારે તે દવા પ્રતિરોધક ટીબી કહેવાય છે, જેની સારવાર વધુ મુશ્કેલ અને લાંબી છે.

• એમડીઆર-ટીબી (MDR-TB - Multi-Drug Resistant TB): જ્યારે બેક્ટેરિયા ઓછામાં ઓછા આઇસોનિયાઝિડ (H) અને રિફામ્પિસિન (R) બંને સામે પ્રતિરોધક હોય છે.

• એક્સડીઆર-ટીબી (XDR-TB - Extensively Drug-Resistant TB): જ્યારે બેક્ટેરિયા MDR-TB ઉપરાંત ફ્લોરોક્વિનોલોન (Fluoroquinolone) અને ઓછામાં ઓછી એક અન્ય ઇન્જેક્ટેબલ દવા (દા.ત., એમિકાસિન) સામે પ્રતિરોધક હોય.

DR-TB સારવાર:

આ સારવાર બીજા લાઇન (Second-Line) ની દવાઓનો ઉપયોગ કરે છે, જે વધુ મોંઘી હોય છે, તેની આડઅસરો વધુ હોય છે, અને સારવારનો સમયગાળો 9 મહિનાથી 24 મહિના કે તેથી વધુ હોઈ શકે છે.

5. ટીબી નિયંત્રણ અને જાહેર આરોગ્ય (TB Control and Public Health)

ટીબી નિયંત્રણ માટે ભારત સરકારે રાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક યોજના (National Strategic Plan - NSP) હેઠળ "TB મુક્ત ભારત" અભિયાન શરૂ કર્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2025 સુધીમાં દેશમાંથી ટીબીનો સંપૂર્ણ નાબૂદ કરવાનો છે.

5.1. નિવારણ (Prevention)

• બીસીજી રસી (BCG Vaccine): આ રસી ભારતમાં જન્મ સમયે આપવામાં આવે છે. તે બાળકોને ટીબી મેનિન્જાઇટિસ અને ફેલાયેલા (Disseminated) ટીબીના ગંભીર સ્વરૂપોથી રક્ષણ આપે છે.

• આઇએનએચ પ્રોફિલેક્સિસ (INH Prophylaxis): લેટેન્ટ ટીબી ઇન્ફેક્શન ધરાવતા લોકોને સક્રિય રોગ થતો અટકાવવા માટે આઇસોનિયાઝિડ દવા આપવામાં આવે છે, ખાસ કરીને HIV સંક્રમિત લોકોમાં.

• વેન્ટિલેશન: હોસ્પિટલો અને ઘરોમાં યોગ્ય વેન્ટિલેશન જાળવવું.

5.2. સામાજિક સહાય (Social Support)

ભારત સરકાર નિક્ષય પોષણ યોજના (Nikshay Poshan Yojana) જેવી પહેલો દ્વારા TB ના દર્દીઓને પોષણ સહાય પૂરી પાડે છે, કારણ કે કુપોષણ સારવારની અસરકારકતા ઘટાડે છે.

6. નિષ્કર્ષ (Conclusion)

ક્ષય રોગ એ એક પડકારરૂપ ચેપી રોગ હોવા છતાં, તે સાધ્ય (Curable) છે. સફળતા માટેની ચાવી વહેલું નિદાન, DOTS વ્યૂહરચના હેઠળ દવાઓનો સંપૂર્ણ કોર્સ પૂર્ણ કરવો અને દવા પ્રતિરોધક ટીબીના કેસોને અસરકારક રીતે સંચાલિત કરવું છે. જાહેર જાગૃતિ, સામાજિક ટેકો અને મજબૂત આરોગ્ય પ્રણાલી દ્વારા, ભારત 2025 સુધીમાં TB નાબૂદ કરવાના તેના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવાની દિશામાં આગળ વધી શકે છે.

જો તમને ત્રણ અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી ખાંસી જેવા ટીબીના લક્ષણો હોય, તો તાત્કાલિક સરકારી આરોગ્ય કેન્દ્ર અથવા ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.