ઘૂંટણના લિગામેન્ટ (ACL) ઈજા અને તેની સારવાર

ઘૂંટણના લિગામેન્ટ (ACL) ઈજા 

 ઘૂંટણની ઈજાઓમાં ACL (Anterior Cruciate Ligament) એટલે કે અગ્રવર્તી ક્રુસિગામેન્ટની ઈએટ લિજા સૌથી સામાન્ય અને ગંભીર માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને રમતવીરો અને સક્રિય જીવનશૈલી જીવતા લોકોમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.

આ લેખમાં આપણે ACL ઈજા શું છે, તેના લક્ષણો, નિદાન અને આધુનિક સારવાર પદ્ધતિઓ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

---

1. ACL એટલે શું? (સમજૂતી)

આપણા ઘૂંટણમાં મુખ્ય ચાર લિગામેન્ટ હોય છે જે હાડકાંને એકબીજા સાથે જોડી રાખે છે અને સાંધાને સ્થિરતા આપે છે. ACL ઘૂંટણની બરાબર વચ્ચે આવેલું હોય છે.

• કાર્ય: તે નીચેના હાડકા (Tibia) ને ઉપરના હાડકા (Femur) ની આગળ નીકળી જતું અટકાવે છે અને ઘૂંટણને ગોળ ફરતી વખતે સ્થિરતા આપે છે.

---

2. ACL ઈજા કેવી રીતે થાય છે?

ACL ફાટવાનું મુખ્ય કારણ અચાનક લાગતો આંચકો અથવા હલનચલનમાં આવતો ફેરફાર છે:

• અચાનક ઉભા રહી જવું: દોડતા દોડતા એકાએક ઉભા રહેવું.

• દિશા બદલવી (Pivot): પગ જમીન પર સ્થિર હોય અને શરીર ઉપરથી જોરથી ફરે.

• ખોટી રીતે લેન્ડિંગ: કુદકો મારીને જમીન પર પડતી વખતે ઘૂંટણ વળી જવો.

• સીધો ફટકો: ફૂટબોલ કે કબડ્ડી જેવી રમતોમાં ઘૂંટણ પર સીધો આંચકો લાગવો.

---

3. ACL ઈજાના લક્ષણો

જ્યારે ACL માં ઈજા થાય છે, ત્યારે દર્દીને નીચે મુજબના અનુભવો થઈ શકે છે:

1. 'પોપ' અવાજ: ઈજા વખતે ઘૂંટણમાંથી કંઈક તૂટ્યું હોય તેવો અવાજ આવવો.

2. તીવ્ર દુખાવો: ઈજા થયાના થોડા સમયમાં અસહ્ય દુખાવો થવો.

3. સોજો: 2 થી 6 કલાકની અંદર ઘૂંટણમાં ભારે સોજો આવી જવો.

4. અસ્થિરતા (Instability): ચાલતી વખતે ઘૂંટણ 'છટકી' જતો હોય તેવું લાગવું.

5. હલનચલનમાં તકલીફ: ઘૂંટણને પૂરેપૂરો સીધો કે વાળવામાં તકલીફ પડવી.

---

4. નિદાન (Diagnosis)

ડોક્ટર ACL ઈજાનું નિદાન કરવા માટે નીચેની પદ્ધતિઓ અપનાવે છે:

• શારીરિક તપાસ: ડોક્ટર 'Lachman Test' અથવા 'Pivot Shift Test' દ્વારા ઘૂંટણની સ્થિરતા તપાસે છે.

• X-Ray: આમાં લિગામેન્ટ દેખાતું નથી, પણ હાડકું તૂટ્યું છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.

• MRI Scan (સૌથી મહત્વનું): ACL કેટલું ફાટ્યું છે (Partial or Full tear) અને અન્ય લિગામેન્ટ કે ગાદી (Meniscus) માં ઈજા છે કે નહીં તે જાણવા માટે MRI અનિવાર્ય છે.

---

5. સારવારના પ્રકારો

ACL ની સારવાર દર્દીની ઉંમર, તેની પ્રવૃત્તિનું સ્તર અને ઈજાની ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે.

A. બિન-સર્જિકલ સારવાર (Non-Surgical)

જો ઈજા સામાન્ય હોય અથવા દર્દીની ઉંમર વધુ હોય અને તેને ભારે શારીરિક શ્રમ ન કરવાનો હોય, તો આ પદ્ધતિ વપરાય છે:

• R.I.C.E Therapy: Rest (આરામ), Ice (બરફનો શેક), Compression (પટ્ટી બાંધવી), Elevation (પગ ઊંચો રાખવો).

• બ્રેસ (Brace): ઘૂંટણને ટેકો આપવા માટે સ્પેશિયલ બેલ્ટ પહેરવો.

• ફિઝિયોથેરાપી: સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટેની કસરતો.

B. સર્જિકલ સારવાર (ACL Reconstruction)

જ્યારે લિગામેન્ટ પૂરેપૂરું ફાટી ગયું હોય, ત્યારે તે કુદરતી રીતે જોડાઈ શકતું નથી. આ માટે આર્થ્રોસ્કોપિક સર્જરી કરવામાં આવે છે.

1. ગ્રાફ્ટ (Graft) પસંદગી: તૂટેલા લિગામેન્ટની જગ્યાએ નવું લિગામેન્ટ બેસાડવામાં આવે છે. આ નવું લિગામેન્ટ દર્દીના જ શરીરના બીજા ભાગમાંથી (જેમ કે હેમસ્ટ્રિંગ સ્નાયુ) લેવામાં આવે છે.

2. દૂરબીનથી ઓપરેશન: મોટા કાપા વગર, માત્ર નાના છિદ્રો પાડીને કેમેરાની મદદથી સર્જરી કરવામાં આવે છે. આને Keyhole Surgery પણ કહે છે.

---

6. સર્જરી પછીની રીહેબિલિટેશન (કસરત)

સર્જરી માત્ર 50% કામ કરે છે, બાકીનું 50% કામ ફિઝિયોથેરાપી કરે છે. આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે 6 થી 9 મહિના ચાલે છે:

• 0-2 અઠવાડિયા: સોજો ઓછો કરવો અને ઘૂંટણ સીધો કરવાની કોશિશ.

• 2-6 અઠવાડિયા: ધીમે ધીમે વજન આપીને ચાલવું અને ઘૂંટણ વાળવો.

• 3-6 મહિના: સ્નાયુઓની તાકાત વધારવી (Cycling, Swimming).

• 6-9 મહિના: રમતગમતમાં પાછા ફરવા માટેની સ્પેશિયલ ટ્રેનિંગ.

---

7. જો સારવાર ન કરાવો તો શું થાય?

ઘણા લોકો દુખાવો ઓછો થતા સારવાર અધૂરી મૂકી દે છે. આનાથી લાંબે ગાળે નુકસાન થઈ શકે છે:

• ઘૂંટણની ગાદી (Meniscus) ફાટી શકે છે.

• નાની ઉંમરે ઘૂંટણનો ઘસારો (Osteoarthritis) થઈ શકે છે.

• વારંવાર લપસી જવાથી અન્ય લિગામેન્ટ્સ પણ જોખમમાં મુકાય છે.

---

નિષ્કર્ષ

ACL ઈજા એ અંત નથી, પરંતુ યોગ્ય સમયે યોગ્ય નિદાન અને આધુનિક સર્જરી દ્વારા વ્યક્તિ ફરીથી પહેલા જેવી જ સક્રિય જીવનશૈલી અને રમતગમતમાં પાછી ફરી શકે છે. જો તમને ઘૂંટણમાં અસ્થિરતા અનુભવાય, તો તરત જ ઓર્થોપેડિક સર્જનનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.