સાયાટિકા (Sciatica): કારણો, લક્ષણો અને સંપૂર્ણ સારવાર
 |
| સાયાટિકા (Sciatica): કારણો, લક્ષણો અને સંપૂર્ણ સારવાર |
સાયાટિકા એ કોઈ સ્વતંત્ર રોગ નથી, પરંતુ તે શરીરમાં રહેલી સાયાટિક નર્વ (Sciatic Nerve) માં આવતા સોજા કે દબાણને કારણે ઉદ્ભવતી એક તબીબી સ્થિતિ છે. જ્યારે આ નસ પર દબાણ આવે છે, ત્યારે કમરથી લઈને પગના પંજા સુધી અસહ્ય દુખાવો અનુભવાય છે.
૧. સાયાટિકા એટલે શું?
માનવ શરીરમાં સાયાટિક નર્વ સૌથી લાંબી અને જાડી નસ છે. તે કરોડરજ્જુના નીચેના ભાગથી શરૂ થઈને નિતંબ (Buttocks) દ્વારા બંને પગના પાછળના ભાગમાં નીચે સુધી જાય છે. જ્યારે આ નસના મૂળમાં કોઈ કારણસર દબાણ આવે, તે દબાય અથવા તેમાં સોજો આવે, ત્યારે જે દુખાવો થાય છે તેને 'સાયાટિકા' કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આ દુખાવો શરીરના એક જ ભાગમાં (એક જ પગમાં) જોવા મળે છે.
૨. સાયાટિકા થવાના મુખ્ય કારણો
સાયાટિકા થવા પાછળ ઘણા કારણો હોઈ શકે છે, જે નીચે મુજબ છે:
સ્લિપ ડિસ્ક (Herniated Disc): આ સાયાટિકાનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. કરોડરજ્જુના મણકા વચ્ચે આવેલી ગાદી (Disc) જ્યારે ખસી જાય છે અથવા ફાટી જાય છે, ત્યારે તે સાયાટિક નસ પર દબાણ લાવે છે.
સ્પાઇનલ સ્ટેનોસિસ (Spinal Stenosis): વધતી ઉંમર સાથે કરોડરજ્જુની નળી સાંકડી થવા લાગે છે, જેના કારણે નસ પર દબાણ આવે છે.
પિરિફોર્મિસ સિન્ડ્રોમ (Piriformis Syndrome): નિતંબના સ્નાયુઓ (Piriformis muscle) જ્યારે સખત થઈ જાય અથવા તેમાં સોજો આવે, ત્યારે તે તેની નીચેથી પસાર થતી સાયાટિક નસને દબાવે છે.
ગર્ભાવસ્થા (Pregnancy): ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન વજન વધવા અને હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે સ્નાયુઓ ઢીલા પડે છે, જે ઘણીવાર નસ પર દબાણ પેદા કરે છે.
ઈજા અથવા અકસ્માત: કમરના ભાગે લાગેલી કોઈ ગંભીર ઈજા કે ફ્રેક્ચર પણ આ સમસ્યા નોતરી શકે છે.
ડાયાબિટીસ: લાંબા સમયનો ડાયાબિટીસ નસોને નુકસાન (Nerve damage) પહોંચાડી શકે છે.
૩. સાયાટિકાના મુખ્ય લક્ષણો
સાયાટિકાનો દુખાવો સામાન્ય કમરના દુખાવા કરતા અલગ હોય છે. તેના લક્ષણો આ પ્રમાણે છે:
વીજળીના ઝટકા જેવો દુખાવો: કમરથી શરૂ કરીને પગની પાછળની બાજુએ જતો તીવ્ર દુખાવો.
બળતરા અને ઝણઝણાટી: પગમાં કીડીઓ ચાલતી હોય તેવો અનુભવ (Tingling sensation) થવો.
પગમાં બહેરાશ (Numbness): અસરગ્રસ્ત પગના અમુક ભાગમાં સંવેદના ઓછી થઈ જવી અથવા ભાગ સુન્ન થઈ જવો.
નબળાઈ: પગના સ્નાયુઓ નબળા પડી જવા, જેના કારણે ચાલવામાં કે ઉભા રહેવામાં તકલીફ પડવી.
હલનચલન વખતે તકલીફ: ખાંસી ખાતી વખતે, છીંક આવતી વખતે અથવા લાંબો સમય બેસી રહેવાથી દુખાવો વધી જવો.
૪. નિદાન (Diagnosis)
જો તમને ઉપર મુજબના લક્ષણો જણાય, તો ડોક્ટર નીચે મુજબની તપાસ કરી શકે છે:
શારીરિક તપાસ: ડોક્ટર તમને પંજા પર ચાલવા અથવા સીધા સૂઈને પગ ઊંચો કરવાનું કહી શકે છે.
X-Ray: હાડકામાં કોઈ ફેરફાર કે સ્પાઇનલ સ્ટેનોસિસ તપાસવા માટે.
MRI અથવા CT Scan: ગાદી (Disc) કેટલી ખસી છે અને નસ પર કેટલું દબાણ છે તે જોવા માટે આ શ્રેષ્ઠ રિપોર્ટ છે.
૫. સાયાટિકાનો ઇલાજ (Treatment)
સાયાટિકાનો ઇલાજ તેના કારણ અને ગંભીરતા પર આધાર રાખે છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં ઓપરેશન વગર પણ રાહત મળી શકે છે.
ક) તબીબી સારવાર (Medical Treatment)
દવાઓ: ડોક્ટર સોજો ઓછો કરવાની દવાઓ (Anti-inflammatory) અને પેઇન કિલર્સ આપી શકે છે.
ફિઝિયોથેરાપી: આ સાયાટિકા માટે સૌથી અસરકારક ઇલાજ છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી કસરતો નસ પરનું દબાણ ઘટાડે છે અને સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે.
ખ) ઘરેલું ઉપચાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
શેક કરવો: શરૂઆતના ૨-૩ દિવસ ઠંડો શેક (Ice pack) અને ત્યારબાદ ગરમ પાણીની કોથળીથી શેક કરવાથી સોજામાં રાહત મળે છે.
યોગ અને પ્રાણાયામ: ભુજંગાસન, શલભાસન અને અધોમુખ શ્વાનાસન જેવા યોગ સાયાટિકામાં ફાયદાકારક છે. (નોંધ: નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ જ કરવા).
બેસવાની પદ્ધતિ: હંમેશા ટટ્ટાર બેસવાની આદત પાડો. લાંબો સમય એકધારી રીતે બેસી ન રહો. વચ્ચે-વચ્ચે ચાલવાની આદત પાડો.
ગ) આયુર્વેદિક ઉપચાર
અશ્વગંધા અને ગૂગળ: આયુર્વેદમાં વાયુના શમન માટે અશ્વગંધા અને કૈશોર ગૂગળ જેવી દવાઓ ખૂબ જ અસરકારક મનાય છે.
પંચકર્મ: બસ્તી ચિકિત્સા (Enema therapy) સાયાટિકાના દર્દીઓ માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થાય છે.
૬. સાયાટિકાથી બચવાના ઉપાયો (Prevention)
નિયમિત વ્યાયામ કરો જેથી કમરના સ્નાયુઓ મજબૂત રહે.
વધારે પડતું વજન ઉપાડવાનું ટાળો. જો વજન ઉપાડવું જ પડે, તો ઘૂંટણથી વળીને ઉપાડો, કમરથી નહીં.
વજન નિયંત્રણમાં રાખો, કારણ કે વધારાનું વજન કરોડરજ્જુ પર દબાણ લાવે છે.
નરમ ગાદલાને બદલે સખત અથવા મેડિકેટેડ ગાદલા પર સૂવાનું રાખો.
નિષ્કર્ષ
સાયાટિકા એ પીડાદાયક સ્થિતિ હોઈ શકે છે, પરંતુ સાવચેતી, યોગ્ય કસરત અને સમયસરની સારવારથી તેને સંપૂર્ણપણે મટાડી શકાય છે. જો તમને પગમાં અચાનક નબળાઈ લાગે અથવા પેશાબ-શૌચ પરનું નિયંત્રણ જતું રહે, તો તુરંત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ, કારણ કે તે ગંભીર સ્થિતિ હોઈ શકે છે.
.jpg)
No comments:
Post a Comment