સ્લિપ ડિસ્ક (Slip Disc): શું સર્જરી જ એકમાત્ર ઉપાય છે?

સ્લિપ ડિસ્ક (Slip Disc)

 

સ્લિપ ડિસ્ક (Slip Disc): શું સર્જરી જ એકમાત્ર ઉપાય છે?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને કમર કે ગરદનનો દુખાવો થાય અને ડોક્ટર 'સ્લિપ ડિસ્ક' (Slip Disc) હોવાનું નિદાન કરે, ત્યારે સૌથી પહેલો વિચાર મનમાં એ આવે છે કે - "શું હવે ઓપરેશન કરાવવું પડશે?"

લોકોમાં એવી માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે કે સ્લિપ ડિસ્ક એટલે સીધું ઓપરેશન જ. પરંતુ સત્ય એ છે કે ૯૦% થી ૯૫% સ્લિપ ડિસ્કના કેસોમાં સર્જરીની જરૂર હોતી નથી. આ લેખમાં આપણે સ્લિપ ડિસ્ક શું છે, તેના કારણો, લક્ષણો અને ઓપરેશન વગરના સારવારના વિકલ્પો વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.

---

સ્લિપ ડિસ્ક એટલે શું? (સમજૂતી)

આપણી કરોડરજ્જુ (Spine) નાના હાડકાંઓથી બનેલી હોય છે, જેને 'મણકા' (Vertebrae) કહેવાય છે. બે મણકાની વચ્ચે ગાદી જેવું નરમ પડ હોય છે, જેને 'ડિસ્ક' કહેવામાં આવે છે. આ ડિસ્ક શોક-એબ્સોર્બર તરીકે કામ કરે છે, જે ચાલતી વખતે કે કૂદતી વખતે કરોડરજ્જુને આંચકાથી બચાવે છે.

જ્યારે આ ડિસ્ક તેની જગ્યાએથી ખસી જાય અથવા તેનો અંદરનો જેલી જેવો ભાગ બહાર નીકળી જાય અને નજીકની નસ (Nerve) પર દબાણ લાવે, ત્યારે તેને 'સ્લિપ ડિસ્ક' અથવા ટેકનિકલ ભાષામાં 'હર્નિએટેડ ડિસ્ક' (Herniated Disc) કહેવામાં આવે છે.

---

સ્લિપ ડિસ્કના મુખ્ય લક્ષણો

દરેક કમરનો દુખાવો સ્લિપ ડિસ્ક નથી હોતો. તેના વિશિષ્ટ લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• તીવ્ર કમરનો દુખાવો: જે ક્યારેક અચાનક ઉપડે છે.

• સાયટિકા (Sciatica): કમરથી શરૂ થઈને પગના નીચેના ભાગ સુધી (પંજા સુધી) જતો ઝણઝણાટીભર્યો દુખાવો.

• પગમાં ખાલી ચડવી અથવા ઝણઝણાટી: નસ દબાવાને કારણે પગના ચોક્કસ ભાગમાં બહેરાશ કે કીડીઓ ચાલતી હોય તેવું લાગે.

• નબળાઈ: પગના સ્નાયુઓ નબળા પડી જવા, જેના કારણે ચાલવામાં કે ઊભા રહેવામાં તકલીફ પડે.

• ગરદનનો દુખાવો: જો સર્વાઇકલ (ગરદન) માં સ્લિપ ડિસ્ક હોય, તો દુખાવો હાથ અને આંગળીઓ સુધી જાય છે.

---

સ્લિપ ડિસ્ક થવાના કારણો

૧. વધતી ઉંમર (Degeneration): ઉંમર વધવાની સાથે ડિસ્કમાં રહેલું પાણી ઓછું થવા લાગે છે, જેનાથી તે ઓછી લવચીક બને છે અને જલ્દી ફાટી શકે છે.

૨. ભારે વજન ઉપાડવું: ખોટી રીતે અથવા અચાનક વધુ પડતું વજન ઉપાડવાથી ડિસ્ક પર દબાણ આવે છે.

૩. બેઠાડુ જીવનશૈલી: કલાકો સુધી ખોટી પોઝિશનમાં બેસી રહેવાથી કરોડરજ્જુ પર ભાર વધે છે.

૪. વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધારાનું વજન કરોડરજ્જુના મણકા પર સતત દબાણ રાખે છે.

૫. અકસ્માત કે ઈજા: અચાનક પડેલા આંચકા કે ઈજાને કારણે ડિસ્ક ખસી શકે છે.

---

શું સર્જરી જ એકમાત્ર ઉપાય છે? (The Reality Check)

ના, બિલકુલ નહીં. મેડિકલ સાયન્સ અને અનેક સંશોધનો મુજબ, મોટાભાગના દર્દીઓ ૩ થી ૬ અઠવાડિયાની રૂઢિચુસ્ત (Conservative) સારવારથી જ સાજા થઈ જાય છે. આપણું શરીર કુદરતી રીતે જ હર્નિએટેડ ડિસ્કને ફરીથી શોષી લેવાની કે સંકોચવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

---

ઓપરેશન વગરની સારવારના વિકલ્પો (Non-Surgical Treatments)

જો તમને સ્લિપ ડિસ્કનું નિદાન થયું હોય, તો નીચે મુજબની સારવાર પદ્ધતિઓ અપનાવી શકાય છે:

૧. આરામ અને પ્રવૃત્તિમાં ફેરફાર

શરૂઆતના ૨-૩ દિવસ સંપૂર્ણ આરામ ફાયદાકારક છે, પરંતુ લાંબો સમય પથારીવશ રહેવું નુકસાનકારક હોઈ શકે. હળવું હરવું-ફરવું સ્નાયુઓની જકડાઈ દૂર કરે છે.

૨. ફિઝિયોથેરાપી (Physiology)

સ્લિપ ડિસ્કની સારવારમાં ફિઝિયોથેરાપી એ 'ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ' છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ ચોક્કસ કસરતો દ્વારા:

• નસ પરનું દબાણ ઘટાડે છે.

• કમર અને પેટના સ્નાયુઓને મજબૂત કરે છે (Core Strengthening).

• શરીરની પોશ્ચર (બેસવા-ઊભા રહેવાની રીત) સુધારે છે.

૩. દવાઓ

દુખાવો ઓછો કરવા માટે ડોક્ટરો પેઇનકિલર્સ, મસલ રિલેક્સન્ટ્સ (સ્નાયુઓને નરમ કરવા માટેની દવા) અથવા ચેતાતંત્રની બળતરા ઘટાડતી દવાઓ આપે છે.

૨. આયુર્વેદિક અને પંચકર્મ સારવાર

આયુર્વેદમાં 'કટિબસ્તી' જેવી પ્રક્રિયાઓ સ્લિપ ડિસ્કમાં અકસીર સાબિત થઈ છે. ઔષધિ તેલ દ્વારા મણકાને પોષણ આપવામાં આવે છે.

૫. એપિડ્યુરલ સ્ટીરોઈડ ઈન્જેક્શન

જો દુખાવો ખૂબ જ અસહ્ય હોય અને દવાઓથી મટતો ન હોય, તો નિષ્ણાત ડોક્ટરો કરોડરજ્જુમાં જ્યાં નસ દબાતી હોય ત્યાં સીધું ઈન્જેક્શન આપે છે. આનાથી સોજો ઉતરે છે અને લાંબા ગાળાની રાહત મળે છે.

---

કયા સંજોગોમાં સર્જરી અનિવાર્ય બને છે? (Red Flags)

જોકે મોટાભાગના કેસમાં સર્જરીની જરૂર હોતી નથી, પરંતુ જો નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણ દેખાય, તો વિલંબ કર્યા વગર સર્જરીનો વિચાર કરવો જોઈએ:

• પેશાબ-શૌચાલય પરનો કાબૂ જતો રહેવો: આ એક મેડિકલ ઇમરજન્સી છે (Cauda Equina Syndrome).

• પગમાં લકવો (Paralysis) જેવી અસર: જો પગના પંજામાં સાવ તાકાત જતી રહે.

• અસહ્ય દુખાવો: જે ૩ મહિનાની સઘન સારવાર પછી પણ ઓછો ન થાય.

• ચાલવામાં તકલીફ: જો વ્યક્તિ લંગડાઈને ચાલતી હોય અથવા રોજિંદા કાર્યો પણ ન કરી શકે.

આજના આધુનિક સમયમાં સર્જરી પણ ખૂબ જ સુરક્ષિત છે. માઈક્રોડિસ્કેક્ટોમી (Microdiscectomy) જેવી પદ્ધતિમાં માત્ર એક નાના ચીરા દ્વારા દૂરબીનથી ખસેલી ડિસ્ક કાઢી લેવામાં આવે છે, જેમાં દર્દી બીજા જ દિવસે ચાલતો થઈ શકે છે.

---

સ્લિપ ડિસ્કથી બચવાના ઉપાયો (Prevention)

• યોગ્ય રીતે વજન ઉપાડો: વજન ઉપાડતી વખતે કમરથી વળવાને બદલે ઘૂંટણથી વળો.

• વજન નિયંત્રણમાં રાખો: શરીરનું વજન જેટલું ઓછું, મણકા પર ભાર તેટલો ઓછો.

• નિયમિત વ્યાયામ: વોકિંગ અને કમરના સ્નાયુ મજબૂત કરતી કસરતો કરો.

• બેસવાની પદ્ધતિ સુધારો: ઓફિસમાં કામ કરતી વખતે સીધા બેસો અને દર ૪૫ મિનિટે થોડું ચાલો.

• યોગા: ભુજંગાસન, શલભાસન જેવા આસનો (નિષ્ણાતની સલાહ મુજબ) કરોડરજ્જુને લવચીક રાખે છે.

---

નિષ્કર્ષ

સ્લિપ ડિસ્ક એ જીવનનો અંત નથી અને તેના માટે ઓપરેશન જ એકમાત્ર રસ્તો નથી. યોગ્ય જીવનશૈલી, ફિઝિયોથેરાપી અને ધૈર્ય રાખવાથી મોટાભાગના લોકો ફરીથી સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે. જો તમને આવી કોઈ તકલીફ હોય, તો ગભરાયા વગર સ્પાઈન સ્પેશિયાલિસ્ટની સલાહ લો અને તમારી કંડિશન મુજબ સારવાર શરૂ કરો.

---