 |
| ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી (Total Knee Replacement |
ઘૂંટણ બદલવાની સર્જરી (Total Knee Replacement - TKR) એ માત્ર અડધું જ કામ છે; બાકીનું 50% કામ ઓપરેશન પછીની ફિઝિયોથેરાપી અને તમારી મહેનત પર આધારિત છે. આ પ્રક્રિયા લાંબી છે પણ જો શિસ્તબદ્ધ રીતે કરવામાં આવે, તો તમે ફરીથી સામાન્ય જીવન જીવી શકો છો.
અહીં ઘૂંટણની સર્જરી પછીની ફિઝિયોથેરાપી અને સાવચેતીઓ વિશેની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા છે.
1. ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ શું છે?
સર્જરી પછી સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે અને સાંધામાં જકડન (stiffness) આવી જાય છે. ફિઝિયોથેરાપીના મુખ્ય લક્ષ્યો નીચે મુજબ છે:
ગતિશીલતા વધારવી: ઘૂંટણને પૂરેપૂરો વાળવો અને સીધો કરવો.
સ્નાયુઓની મજબૂતી: સાંધાની આસપાસના સ્નાયુઓ (ક્વાડ્રિસેપ્સ અને હેમસ્ટ્રિંગ્સ) ને મજબૂત કરવા.
સોજો ઘટાડવો: ઓપરેશન પછીના સોજાને નિયંત્રિત કરવો.
સ્વતંત્રતા: લાકડી કે વૉકર વગર ચાલતા શીખવું.
2. રિકવરીના તબક્કા (Phase-wise Recovery)
રિકવરી સામાન્ય રીતે 12 અઠવાડિયા સુધી સઘન રીતે ચાલે છે, જે નીચે મુજબ વહેંચાયેલ છે:
તબક્કો 1: હોસ્પિટલમાં (પહેલા 1 થી 3 દિવસ)
સર્જરીના 24 કલાકમાં જ ફિઝિયોથેરાપી શરૂ થઈ જાય છે.
પગની ઘૂંટીના પંપ (Ankle Pumps): લોહી ગંઠાઈ ન જાય (DVT રોકવા) તે માટે પંજાને ઉપર-નીચે કરવા.
સીધા પગ ઉપાડવા (SLR): પથારીમાં સૂતા સૂતા પગને સીધો રાખી થોડો ઉપર ઉઠાવવો.
વૉકર સાથે ચાલવું: ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની મદદથી થોડા ડગલાં ચાલવાની શરૂઆત કરવી.
તબક્કો 2: ઘરે પરત ફર્યા પછી (1 થી 3 અઠવાડિયા)
આ સમયગાળો સૌથી મહત્વનો છે કારણ કે આમાં ટાંકા લેવાના હોય છે અને દુખાવો પણ હોઈ શકે છે.
Knee Extension: ઘૂંટણને પૂરેપૂરો સીધો રાખવાની પ્રેક્ટિસ કરવી (આ સૌથી જરૂરી છે).
Knee Flexion (ઘૂંટણ વાળવો): ધીમે ધીમે ઘૂંટણને 90 ડિગ્રી સુધી વાળવાનો પ્રયત્ન કરવો.
CPM મશીન: કેટલાક ડોકટરો 'કન્ટીન્યુઅસ પેસિવ મોશન' મશીનનો ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપે છે જે આપમેળે પગ વાળે છે.
તબક્કો 3: મધ્યવર્તી રિકવરી (4 થી 6 અઠવાડિયા)
આ તબક્કે તમે વૉકર છોડીને લાકડી (Cane) નો ઉપયોગ કરી શકો છો.
સ્ટેશનરી સાયકલિંગ: સીટ ઊંચી રાખીને ધીમે ધીમે પેડલ મારવા.
સીડી ચડવી-ઉતરવી: 'સારા પગે ચડવું અને ઓપરેશન વાળા પગે ઉતરવું' એ નિયમ યાદ રાખવો.
સંતુલન (Balance): એક પગ પર વજન આપી સ્થિર ઊભા રહેવાનો પ્રયાસ કરવો.
તબક્કો 4: સંપૂર્ણ મજબૂતી (7 થી 12 અઠવાડિયા અને ત્યારબાદ)
હવે તમારો ધ્યેય સામાન્ય રીતે ચાલવાનો અને નીચે બેસવા જેવી ક્રિયાઓ (જો ડોક્ટરે પરવાનગી આપી હોય તો) કરવાનો છે.
ઝડપથી ચાલવું.
હળવી કસરતો અને સ્વિમિંગ (જો ઘા રૂઝાઈ ગયો હોય તો).
3. ઘરે કરવા જેવી મહત્વની કસરતો
ક્વાડ્રિસેપ્સ સેટ્સ (Quad Sets): પથારીમાં સૂતા સૂતા ઘૂંટણની નીચે રૂમાલનો રોલ મૂકો અને ઘૂંટણથી તેને નીચે દબાવો. 10 સેકન્ડ પકડી રાખો.
હીલ સ્લાઇડ્સ (Heel Slides): એડીને પથારી પર ઘસતા ઘસતા ઘૂંટણને પેટ તરફ વાળો.
ટર્મિનલ ની એક્સટેન્શન (TNE): ઘૂંટણ નીચે મોટો રોલ મૂકી માત્ર એડીને હવામાં ઊંચકો.
4. સાવચેતીઓ અને "શું ન કરવું?" (Don'ts)
TKR પછી લાંબા સમય સુધી સફળતા મેળવવા માટે નીચેની બાબતો ટાળવી:
પલાંઠી ન વાળવી: જ્યાં સુધી તમારા સર્જન ખાસ પરવાનગી ન આપે ત્યાં સુધી જમીન પર પલાંઠી વાળીને બેસવું નહીં.
નીચા શૌચાલયનો ઉપયોગ ટાળવો: હંમેશા વેસ્ટર્ન ટોઇલેટ અથવા કમોડ ચેરનો ઉપયોગ કરવો.
પગ વાળેલા ન રાખવા: સૂતી વખતે ઘૂંટણની નીચે તકિયો ન મૂકવો, તેનાથી ઘૂંટણ કાયમી વળેલો રહી શકે છે. હંમેશા પગ સીધો રાખવો.
આંચકા ટાળવા: દોડવું, કૂદવું કે ભારે વજન ઊંચકવું નહીં.
5. સોજો અને દુખાવો મેનેજ કરવાની રીતો
Ice Pack (બરફનો શેક): દિવસમાં 4-5 વાર 15 મિનિટ માટે બરફનો શેક કરવો. આનાથી સોજો અને દુખાવો બંને ઘટશે.
પગ ઊંચો રાખવો (Elevation): આરામ કરતી વખતે હૃદયના સ્તરથી પગ થોડો ઊંચો રાખવો.
દવાઓ: ડોક્ટરે આપેલી પેઈનકિલર સમયસર લેવી જેથી તમે કસરત કરી શકો.
6. જોખમી સંકેતો (ક્યારે ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો?)
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ સંપર્ક કરો:
ઘૂંટણના ભાગે અતિશય લાલાશ કે ગરમી લાગવી.
ટાંકામાંથી પરુ નીકળવું.
પિંડી (Calf) માં અચાનક દુખાવો અને સોજો આવવો (DVT ના લક્ષણ હોઈ શકે).
અચાનક શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી.
સારાંશ
ફિઝિયોથેરાપી એ ધીરજની રમત છે. શરૂઆતના દિવસોમાં થોડો દુખાવો થશે, પરંતુ જો તમે હિંમત હારીને બેસી રહેશો, તો ઘૂંટણ જકડાઈ જશે. રોજિંદી કસરત અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટના માર્ગદર્શનથી તમે 3 થી 6 મહિનામાં સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ થઈ શકો છો.
.jpg)
No comments:
Post a Comment