ઘૂંટણમાં અવાજ આવવાના મુખ્ય કારણો

ઘૂંટણમાં અવાજ આવવાના મુખ્ય કારણો

 

ઘૂંટણમાંથી આવતો 'કડક-કડક' અવાજ (જેને તબીબી ભાષામાં Crepitus કહેવામાં આવે છે) એ ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યા છે. ઘણીવાર આ અવાજ ચાલતી વખતે, સીડી ચડતી વખતે અથવા લાંબો સમય બેસીને ઊભા થતી વખતે સંભળાય છે.

ચાલો આ વિષય પર ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ કે આ અવાજ કેમ આવે છે, તેના પ્રકારો શું છે અને ક્યારે તમારે ચિંતા કરવાની જરૂર છે.

---

ઘૂંટણમાં અવાજ આવવાના મુખ્ય કારણો

ઘૂંટણમાં અવાજ આવવા પાછળ અનેક શારીરિક અને રોગલક્ષી કારણો હોઈ શકે છે:

૧. વાયુના પરપોટા ફૂટવા (Air Bubbles)

આ સૌથી સામાન્ય અને બિનહાનિકારક કારણ છે. આપણા સાંધામાં Synovial Fluid (વંગણ) હોય છે. જ્યારે આપણે સાંધાને હલાવીએ છીએ, ત્યારે આ પ્રવાહીમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડના નાના પરપોટા બને છે. જ્યારે આ પરપોટા ફૂટે છે, ત્યારે 'કડક' જેવો અવાજ આવે છે. જો આ અવાજ સાથે દુખાવો ન થતો હોય, તો ગભરાવાની જરૂર નથી.

૨. અસ્થિબંધન અથવા સ્નાયુનું સરકવું (Ligament or Tendon Snapping)

ઘણીવાર જ્યારે આપણે ઘૂંટણ વાળીએ છીએ, ત્યારે કોઈ સ્નાયુ કે અસ્થિબંધન હાડકાના ઉપસેલા ભાગ પરથી સરી જાય છે. આ ગિટારના તારને છેડવા જેવું છે, જેનાથી અવાજ પેદા થાય છે. આ સ્નાયુઓની જડતાને કારણે હોઈ શકે છે.

૩. ગાદીમાં ઘસારો અથવા ફાટ (Meniscus Tear)

ઘૂંટણની વચ્ચે બે હાડકાંને અથડાતા રોકવા માટે કુદરતી 'ગાદી' (Meniscus) હોય છે. વધતી ઉંમર અથવા રમતગમત દરમિયાન ઈજા થવાને કારણે આ ગાદી ફાટી શકે છે. જ્યારે આ ફાટેલો ભાગ સાંધામાં ફસાય છે, ત્યારે અવાજ સાથે દુખાવો અને સોજો આવે છે.

૪. સાંધાનો ઘસારો (Osteoarthritis)

આ સૌથી ગંભીર કારણોમાંનું એક છે. ઉંમર વધવાની સાથે ઘૂંટણ પર આવેલું રક્ષણાત્મક પડ (Cartilage) ઘસાઈ જાય છે. પરિણામે, બે હાડકાં એકબીજા સાથે સીધા સંપર્કમાં આવે છે અને ઘસાય છે, જેનાથી કરકરાટ જેવો અવાજ આવે છે.

૫. પટ્ટેલાની ખોટી સ્થિતિ (Patellofemoral Syndrome)

આપણી ઢીંચણની વાટકી (Patella) જ્યારે ખોટી રીતે સરકે છે અથવા તેની નીચેનું કાર્ટિલેજ નરમ પડી જાય છે (Chondromalacia), ત્યારે સીડી ચડતી વખતે કે બેસતી વખતે અવાજ આવે છે.

---

ક્યારે ચિંતા કરવી જોઈએ?

જો ફક્ત અવાજ આવતો હોય તો તે સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ નીચેના લક્ષણો દેખાય તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક અવશ્ય કરવો:

• અવાજની સાથે અસહ્ય દુખાવો થવો.

• ઘૂંટણમાં સોજો આવવો.

• ઘૂંટણ જામ (Lock) થઈ જવો (હલાવી ન શકાય).

• ચાલતી વખતે પગ લથડી જવો અથવા અસ્થિરતા અનુભવવી.

---

ઘરગથ્થુ ઉપાયો અને કાળજી

જો અવાજ શરૂઆતી તબક્કામાં હોય, તો નીચે મુજબની સાવચેતીઓ મદદરૂપ થઈ શકે છે:

૧. કસરત અને સ્ટ્રેચિંગ

સ્નાયુઓની નબળાઈ ઘૂંટણ પર દબાણ વધારે છે. Quadriceps અને Hamstrings સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવતી કસરતો કરવાથી સાંધા પરનું ભારણ ઘટે છે. સાયકલિંગ અને સ્વિમિંગ શ્રેષ્ઠ કસરતો છે.

૨. વજન નિયંત્રણ

શરીરનું વધારાનું વજન સીધું ઘૂંટણ પર આવે છે. જો તમે ૫ કિલો વજન ઘટાડો છો, તો ઘૂંટણ પરનું દબાણ ઘણું ઓછું થઈ જાય છે.

૩. ગરમ અને ઠંડો શેક

જો સોજો હોય તો બરફનો શેક (Ice Pack) કરવો અને જો માત્ર અવાજ કે જડતા હોય તો ગરમ પાણીનો શેક કરવો ફાયદાકારક છે.

૪. પૌષ્ટિક આહાર

હાડકાની મજબૂતી માટે કેલ્શિયમ અને વિટામિન-D યુક્ત ખોરાક લેવો. દૂધ, પનીર, બદામ અને સવારનો કુમળો તડકો લેવો જોઈએ. સાંધાના વંગણ માટે ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ (અખરોટ, અળસી) પણ ઉપયોગી છે.

---

તબીબી સારવાર

ડૉક્ટર તમારી તપાસ કરીને જરૂર મુજબ નીચેની સારવાર સૂચવી શકે છે:

• ફિઝિયોથેરાપી: ચોક્કસ પ્રકારની કસરતો દ્વારા સાંધાની ગતિશીલતા વધારવી.

• દવાઓ: સોજો ઉતારવા માટેની દવાઓ (NSAIDs) અથવા સપ્લીમેન્ટ્સ.

• ઈન્જેક્શન: ગંભીર કિસ્સામાં લુબ્રિકેશન માટે હાયલ્યુરોનિક એસિડના ઈન્જેક્શન.

• સર્જરી: જો ગાદી ફાટી ગઈ હોય કે ઘસારો ખૂબ વધી ગયો હોય (Joint Replacement).

---

નિષ્કર્ષ:

ઘૂંટણનો અવાજ હંમેશા ગંભીર નથી હોતો, પરંતુ તે શરીરનો એક સંકેત છે કે તમારે તમારા સાંધા પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. યોગ્ય આહાર, કસરત અને વજન પર નિયંત્રણ રાખીને તમે લાંબા સમય સુધી ઘૂંટણની તંદુરસ્તી જાળવી શકો છો.