.jpg "'પોશ્ચર' (શરીરની સ્થિતિ)") |
| ટેક્સ્ટ નેક (Text Neck) |
ટીવી અને મોબાઈલના વધુ પડતા વપરાશને કારણે બાળકોના 'પોશ્ચર' (શરીરની સ્થિતિ) પર થતી અસરો વિશેનો આ વિસ્તૃત લેખ છે.
.jpg "પોશ્ચર' (શરીરની સ્થિતિ)") |
| પોશ્ચર' (શરીરની સ્થિતિ) |
ડિજિટલ યુગ અને બાળકોનું સ્વાસ્થ્ય: પોશ્ચર પર ખતરો
આજના આધુનિક યુગમાં ટેકનોલોજી આપણા જીવનનો અવિભાજ્ય અંગ બની ગઈ છે. સ્માર્ટફોન, ટેબ્લેટ અને ટેલિવિઝન માત્ર મનોરંજનના સાધનો જ નથી રહ્યા, પરંતુ શિક્ષણ અને સામાજિક સંપર્ક માટે પણ અનિવાર્ય બન્યા છે. જોકે, આ સિક્કાની બીજી બાજુ ઘણી ગંભીર છે. ખાસ કરીને નાના બાળકો અને કિશોરોમાં ટીવી અને મોબાઈલના અતિશય વપરાશથી તેમના શારીરિક બંધારણ (Posture) પર જે નકારાત્મક અસરો પડી રહી છે, તે આવનારી પેઢી માટે ચિંતાનો વિષય છે.
૧. પોશ્ચર એટલે શું અને તેનું મહત્વ?
પોશ્ચર એટલે જ્યારે આપણે બેસીએ, ઊભા રહીએ કે સૂતા હોઈએ ત્યારે આપણા શરીરને જે રીતે પકડી રાખીએ છીએ તે સ્થિતિ. યોગ્ય પોશ્ચર માત્ર દેખાવ માટે જ નહીં, પણ મણકા (Spine), સ્નાયુઓ અને સાંધાઓના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે જરૂરી છે. બાળકોનું શરીર વિકાસશીલ હોય છે; તેમના હાડકાં નરમ હોય છે અને સ્નાયુઓ હજુ આકાર લઈ રહ્યા હોય છે. આ તબક્કે જો પોશ્ચર બગડે, તો તે કાયમી વિકૃતિમાં પરિણમી શકે છે.
૨. મોબાઈલના વપરાશથી થતી અસરો: 'ટેક્સ્ટ નેક' સિન્ડ્રોમ
જ્યારે બાળક મોબાઈલ વાપરે છે, ત્યારે તેનું માથું મોટાભાગે નીચેની તરફ નમેલું હોય છે. આ સ્થિતિને કારણે ગરદન પર અસાધારણ દબાણ આવે છે.
ગુરુત્વાકર્ષણનું દબાણ: માનવીના માથાનું વજન સામાન્ય રીતે ૪.૫ થી ૫.૫ કિલોગ્રામ હોય છે. પરંતુ જ્યારે ગરદન ૬૦ ડિગ્રી સુધી નીચે નમે છે, ત્યારે ગરદનના સ્નાયુઓ પર લગભગ ૨૭ કિલોગ્રામ જેટલું વજન પડે છે.
ટેક્સ્ટ નેક (Text Neck): સતત નીચે જોઈને ગેમ રમવી કે વીડિયો જોવાથી ગરદનના પાછળના સ્નાયુઓ ખેંચાય છે અને આગળના સ્નાયુઓ નબળા પડે છે. આનાથી ગરદનમાં દુખાવો, જકડાઈ જવી અને નાની ઉંમરે સર્વાઈકલ સ્પોન્ડિલોસિસ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
૩. ટીવી જોવાની ખોટી રીત અને કરોડરજ્જુ પર અસર
ઘણા બાળકો સોફા પર આડા પડીને, ગરદન વાંકી રાખીને કે લાંબો સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં બેસીને ટીવી જુએ છે.
સ્લચિંગ (Slouching): સોફામાં ધસીને બેસવાથી કરોડરજ્જુનો કુદરતી 'S' આકાર બગડે છે અને તે 'C' આકારમાં ફેરવાય છે. આનાથી પીઠના નીચેના ભાગમાં (Lower Back) અસહ્ય દુખાવો થઈ શકે છે.
ખભાનું નમવું (Rounded Shoulders): લાંબો સમય સ્ક્રીન સામે એકાગ્રતાથી બેસી રહેવાથી ખભા અંદરની તરફ વળી જાય છે, જેનાથી ફેફસાં પર દબાણ આવે છે અને શ્વાસોશ્વાસની પ્રક્રિયા પર પણ અસર પડે છે.
૪. શારીરિક અસરોનું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ
અ. સ્નાયુબદ્ધ અસંતુલન (Muscular Imbalance)
સતત એક જ સ્થિતિમાં રહેવાથી શરીરના અમુક સ્નાયુઓ ખૂબ જ સખત (Tense) થઈ જાય છે જ્યારે બીજા સ્નાયુઓ સાવ શિથિલ પડી જાય છે. આ અસંતુલન લાંબા ગાળે સાંધાના દુખાવાનું કારણ બને છે.
બ. દ્રષ્ટિ અને પોશ્ચરનો સંબંધ
મોબાઈલની નાની સ્ક્રીન જોવા માટે બાળક પોતાની ગરદન વધુ નજીક લઈ જાય છે. આંખો પર પડતો તણાવ (Eye Strain) સીધી રીતે ગરદનના પોશ્ચરને બગાડે છે. જો આંખ નબળી હોય, તો બાળક સ્ક્રીનની વધુ નજીક જશે, જે પોશ્ચરને વધુ બગાડશે.
ક. આંગળીઓ અને કાંડાની સમસ્યાઓ
મોબાઈલ પકડવાની રીત અને અંગૂઠાનો સતત વપરાશ (Gaming/Typing) કરવાથી 'ટેક્સ્ટિંગ થમ્બ' કે 'કાર્પલ ટનલ સિન્ડ્રોમ' જેવી તકલીફો થાય છે. કાંડા અને આંગળીઓના સાંધામાં સોજો આવી શકે છે.
૫. માનસિક અને વર્તણૂકીય અસરો
ખરાબ પોશ્ચર માત્ર શારીરિક જ નહીં, પણ માનસિક સ્વાસ્થ્યને પણ અસર કરે છે. સંશોધનો કહે છે કે જે લોકો ટટ્ટાર બેસે છે તેમનો આત્મવિશ્વાસ ઉંચો હોય છે. નમેલા ખભા અને નીચું માથું આળસ અને નકારાત્મકતા પ્રેરે છે. વધુ પડતા સ્ક્રીન ટાઈમને કારણે બાળકોમાં ચિડિયાપણું અને એકાગ્રતાનો અભાવ જોવા મળે છે.
૬. નિવારણના ઉપાયો: આપણે શું કરી શકીએ?
જો આપણે ઈચ્છીએ કે આપણા બાળકોનું સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે, તો નીચે મુજબના પગલાં લેવા અનિવાર્ય છે:
સ્ક્રીન ટાઈમની મર્યાદા: ૨ વર્ષથી નાના બાળકોને સ્ક્રીનથી દૂર રાખો. મોટા બાળકો માટે દિવસના ૧-૨ કલાકથી વધુ સમય ન ફાળવો.
યોગ્ય બેસવાની રીત:
ટીવી જોતી વખતે સોફાને બદલે ખુરશી પર ટટ્ટાર બેસવાની આદત પાડો.
મોબાઈલને આંખની સમાંતર (Eye Level) રાખો જેથી ગરદન નમાવવી ન પડે.
૨૦-૨૦-૨૦ નો નિયમ: દર ૨૦ મિનિટે ૨૦ સેકન્ડનો બ્રેક લો અને ૨૦ ફૂટ દૂર રહેલી વસ્તુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. આ દરમિયાન થોડું ચાલો અને સ્ટ્રેચિંગ કરો.
શારીરિક પ્રવૃત્તિ: બાળકોને મેદાન પર રમવા પ્રોત્સાહિત કરો. યોગ અને સ્વિમિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ કરોડરજ્જુને મજબૂત બનાવે છે.
ફર્નિચરમાં ફેરફાર: બાળકો માટે એર્ગોનોમિક (Ergonomic) ટેબલ-ખુરશીનો ઉપયોગ કરો જે તેમના કદ મુજબ હોય.
૭. વાલીઓની ભૂમિકા
બાળકો હંમેશા અનુકરણ કરે છે. જો માતા-પિતા પોતે આખો દિવસ મોબાઈલમાં વ્યસ્ત રહેશે, તો બાળકને શિખામણ આપવી મુશ્કેલ બનશે. વાલીઓએ પોતે આદર્શ પોશ્ચર જાળવવું જોઈએ અને ડિજિટલ ફ્રી ફેમિલી ટાઈમ ફાળવવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
ટેકનોલોજી આશીર્વાદરૂપ છે, પરંતુ તેનો અવિવેકી ઉપયોગ શાપ બની શકે છે. બાળકોના કુમળા શરીર પર ડિજિટલ ઉપકરણોની માઠી અસર ન પડે તે જોવાની જવાબદારી આપણી છે. 'પ્રિવેન્શન ઈઝ બેટર ધેન ક્યોર' (નિવારણ એ ઈલાજ કરતા વધુ સારું છે) એ ઉક્તિ મુજબ, જો આજે આપણે તેમના પોશ્ચર પર ધ્યાન નહીં આપીએ, તો ભવિષ્યમાં ગંભીર શારીરિક સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. યોગ્ય શિસ્ત અને જાગૃતિ દ્વારા આપણે બાળકોને ડિજિટલ યુગમાં પણ સ્વસ્થ રાખી શકીએ છીએ.
No comments:
Post a Comment