ટોર્ટિકોલિસ (Torticollis)

ટોર્ટિકોલિસ (Torticollis)

 બાળકોમાં જન્મજાત ડોક વાંકી હોવી, જેને તબીબી ભાષામાં Congenital Muscular Torticollis (CMT) કહેવામાં આવે છે, તે નવજાત શિશુઓમાં જોવા મળતી એક સામાન્ય સ્થિતિ છે. જો સમયસર આનું નિદાન અને યોગ્ય સારવાર કરવામાં આવે, તો મોટાભાગના બાળકો સંપૂર્ણપણે ઠીક થઈ શકે છે.

નીચે આ વિષય પર વિગતવાર માહિતી અને સારવારની પદ્ધતિઓ સમજાવવામાં આવી છે.

---

૧. ટોર્ટિકોલિસ (Torticollis) એટલે શું?

જ્યારે બાળકની ડોક એક બાજુ નમેલી હોય અને તેની રામરામ (Thuddi) બીજી બાજુ ફરેલી હોય, ત્યારે તેને 'ટોર્ટિકોલિસ' કહેવાય છે. આ સ્થિતિ ગળાના એક સ્નાયુ, જેને Sternocleidomastoid (SCM) કહેવામાં આવે છે, તેમાં ખેંચાણ અથવા ટૂંકાપણાને કારણે થાય છે.

---

૨. મુખ્ય કારણો

બાળકમાં જન્મજાત ડોક વાંકી હોવાના કેટલાક મુખ્ય કારણો આ મુજબ હોઈ શકે છે:

• ગર્ભાશયમાં જગ્યાનો અભાવ: જો ગર્ભમાં બાળકની સ્થિતિ એવી હોય કે તેની ડોક દબાયેલી રહે, તો સ્નાયુ ટૂંકો થઈ શકે છે.

• જન્મ સમયની ઈજા: ડિલિવરી દરમિયાન જો સ્નાયુ પર વધુ પડતું ખેંચાણ આવે, તો ત્યાં સોજો અથવા નાની ગાંઠ (Fibrosis) થઈ શકે છે.

• બ્રીચ બર્થ (Breech Birth): બાળક ઊંધું હોય ત્યારે જન્મ લેતા સ્નાયુઓ પર દબાણ આવવાની શક્યતા વધુ રહે છે.

---

૩. લક્ષણો અને નિદાન

વાલીઓ સામાન્ય રીતે બાળકના જન્મના ૨ થી ૪ અઠવાડિયા પછી નીચેના લક્ષણો નોંધી શકે છે:

• બાળક માથું હંમેશા એક જ બાજુ નમાવેલું રાખે છે.

• બાળકને બીજી બાજુ જોવામાં તકલીફ પડે છે અથવા તે બીજી બાજુ જોવાનું ટાળે છે.

• ગળાના સ્નાયુમાં સોપારી જેવી નાની અને નરમ ગાંઠનો અનુભવ થાય (જે હાનિકારક નથી).

• સ્તનપાન કરાવતી વખતે બાળક એક જ બાજુએથી દૂધ પીવામાં આગ્રહ રાખે છે.

• Plagiocephaly: માથું એક બાજુથી ચપટું થઈ જવું.

---

૪. ટોર્ટિકોલિસની વિગતવાર સારવાર (Treatments)

સારવારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સ્નાયુની લંબાઈ વધારવી અને ગળાની હલનચલન સામાન્ય બનાવવી છે.

અ. ફિઝિયોથેરાપી અને સ્ટ્રેચિંગ એક્સરસાઇઝ (સૌથી મહત્વનું)

૯૦% થી વધુ કિસ્સાઓમાં માત્ર કસરતથી જ સુધારો થાય છે. આ કસરતો ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ પાસે શીખ્યા પછી જ ઘરે કરવી જોઈએ.

1. નેક રોટેશન (Neck Rotation): બાળકના ખભાને સ્થિર રાખીને તેનું માથું ધીરે ધીરે બીજી બાજુ ફેરવો જ્યાં સુધી તેની રામરામ ખભાને અડે. આ સ્થિતિમાં ૧૦-૧૫ સેકન્ડ પકડી રાખો.

2. સાઈડ બેન્ડિંગ (Side Bending): બાળકના કાનને ખભા તરફ નમાવવાની કોશિશ કરો (વાંકી બાજુની વિરુદ્ધ દિશામાં).

બ. પોઝિશનિંગ (Positioning) - બાળકની સ્થિતિમાં ફેરફાર

બાળકને એવી રીતે રાખવું કે તેણે પોતાની જાતે જ ડોક ફેરવવી પડે.

• દૂધ પીવડાવતી વખતે: બાળકને એવી રીતે પકડો કે તેને દૂધ પીવા માટે પોતાની અસરગ્રસ્ત બાજુની વિરુદ્ધ દિશામાં જોવું પડે.

• સૂતી વખતે: જ્યારે બાળક પારણામાં સૂતું હોય, ત્યારે તેને દીવાલની એવી બાજુએ સુવડાવો કે તેને રૂમની પ્રવૃત્તિ જોવા માટે ડોક ફેરવવી પડે.

• રમતી વખતે: રમકડાં અને અવાજ એ બાજુથી કરો જે બાજુ બાળક ડોક ફેરવતું નથી.

ક. ટમી ટાઇમ (Tummy Time)

બાળક જાગતું હોય ત્યારે તેને પેટના બળે ઊંધું સુવડાવવું અત્યંત જરૂરી છે.

• આનાથી બાળકના ગળા અને ખભાના સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે.

• તે માથાના ચપટાપણા (Flat head) ને અટકાવવામાં મદદ કરે છે.

ડ. સર્જરી (શસ્ત્રક્રિયા)

જો ફિઝિયોથેરાપી અને ઘરેલું કસરતોથી ૧-૧.૫ વર્ષ સુધીમાં કોઈ સુધારો ન થાય, તો જ સર્જરીની સલાહ આપવામાં આવે છે. સર્જરીમાં ટૂંકા થઈ ગયેલા સ્નાયુને લંબાવવામાં આવે છે.

---

૫. વાલીઓ માટે ખાસ ટિપ્સ અને સાવચેતી

શું કરવું?	શું ન કરવું?
દિવસમાં ૪-૫ વખત કસરત કરાવો.	કસરત કરતી વખતે ક્યારેય આંચકો (Jerk) ન આપવો.
બાળક ઊંઘતું હોય ત્યારે તેની પોઝિશન બદલતા રહો.	બાળકને લાંબો સમય કાર સીટ કે બાઉન્સરમાં ન રાખવો.
નિયમિત ફિઝિયોથેરાપી ચેકઅપ કરાવો.	ડૉક્ટરની સલાહ વગર કોઈ માલિશિયા પાસે ડોક ન ખેંચાવવી.

---

૬. જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો શું થાય?

જો આ સ્થિતિની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં નીચેની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• ચહેરાની આકૃતિમાં ફેરફાર (Asymmetry).

• કાયમી ધોરણે ડોક વાંકી રહી જવી.

• ખભા અને પીઠના દુખાવાની સમસ્યા.

• બાળકની જોવાની ક્ષમતા (Vision) પર અસર થવી.

---

નિષ્કર્ષ

જન્મજાત ડોક વાંકી હોવી એ ગંભીર સમસ્યા નથી જો તેની શરૂઆતના મહિનાઓમાં જ સારવાર કરવામાં આવે. વાલીઓની ધીરજ અને નિયમિત કસરત જ આ બીમારીનો શ્રેષ્ઠ ઇલાજ છે.