સપાટ પગ (Flat Foot)

 સપાટ પગ (Flat Foot) જેને તબીબી ભાષામાં 'Pes Planu

સપાટ પગ (Flat Foot)

s' કહેવામાં આવે છે, તે એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં પગનો અંદરનો વળાંક (Arch) ગાયબ થઈ જાય છે. જ્યારે વ્યક્તિ ઊભી રહે છે, ત્યારે તેના આખા પગના તળિયા જમીનને સ્પર્શે છે.

ઘણીવાર લોકો આ સમસ્યાને ગંભીરતાથી લેતા નથી, પરંતુ લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ ઘૂંટણ, થાપા અને કમરના દુખાવા માટે જવાબદાર બની શકે છે. ચાલો આ લેખમાં સપાટ પગના કારણો, લક્ષણો અને સૌથી મહત્વનું—તેના માટે યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી કેવી રીતે કરવી—તે વિશે વિગતવાર સમજીએ.

---

૧. સપાટ પગ (Flat Foot) એટલે શું?

સામાન્ય રીતે, મનુષ્યના પગમાં અંદરની બાજુએ એક કમાન (Arch) હોય છે. આ કમાન એક સ્પ્રિંગની જેમ કામ કરે છે, જે ચાલતી વખતે કે દોડતી વખતે શરીરના વજનને શોષી લે છે (Shock absorption). જ્યારે આ કમાન વિકસિત થતી નથી અથવા સમય જતાં નબળી પડીને નીચે બેસી જાય છે, ત્યારે તેને સપાટ પગ કહેવામાં આવે છે.

• Flexible Flat Foot: આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. જ્યારે પગ હવામાં હોય ત્યારે કમાન દેખાય છે, પણ જમીન પર પગ મૂકતા જ તે સપાટ થઈ જાય છે.

• Rigid Flat Foot: આમાં પગ હવામાં હોય કે જમીન પર, કમાન બિલકુલ દેખાતી નથી. આ ઘણીવાર હાડકાની રચનામાં ખામીને કારણે હોય છે.

---

૨. સપાટ પગ હોવાના કારણો

સપાટ પગ હોવા પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે:

1. આનુવંશિકતા (Genetics): જો માતા-પિતાને સપાટ પગ હોય, તો સંતાનોમાં પણ આ થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

2. બાળપણનો વિકાસ: નાના બાળકોમાં જન્મથી જ પગ સપાટ હોય છે, પરંતુ ૫ થી ૬ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં કમાન વિકસવી જોઈએ. જો તે ન બને, તો તે કાયમી સપાટ પગ બની જાય છે.

3. પગની ઈજા: સ્નાયુઓ (Tendons) માં ઈજા થવાથી કમાન નમી શકે છે.

4. વધારે પડતું વજન (Obesity): શરીરનું વધુ વજન પગની કમાન પર દબાણ લાવે છે, જેનાથી તે સમય જતાં સપાટ થઈ જાય છે.

5. ઉંમર: વધતી ઉંમર સાથે પગના સ્નાયુઓ નબળા પડે છે.

6. ડાયાબિટીસ અને ગર્ભાવસ્થા: આ બંને સ્થિતિઓ પણ પગની રચનામાં ફેરફાર લાવી શકે છે.

---

૩. સપાટ પગના લક્ષણો અને સમસ્યાઓ

ઘણા લોકોને કોઈ તકલીફ થતી નથી, પરંતુ કેટલાકને નીચે મુજબની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• પગના પંજામાં, ખાસ કરીને કમાન અને એડીના ભાગમાં દુખાવો.

• લાંબો સમય ઊભા રહેવાથી પગમાં થાક લાગવો.

• પગના અંદરના ભાગમાં સોજો આવવો.

• પગના અંગૂઠા અને આંગળીઓ વાંકી થવી.

• Overpronation: ચાલતી વખતે પગ અંદરની તરફ વધુ પડતો નમી જવો, જેની અસર ઘૂંટણ પર પડે છે.

---

૪. યોગ્ય પગરખાં (Footwear) ની પસંદગી કેમ જરૂરી છે?

સપાટ પગવાળા લોકો માટે ખોટા પગરખાં પહેરવા એ બળતામાં ઘી હોમવા જેવું છે. સામાન્ય ચપ્પલ કે ફ્લેટ શૂઝમાં પગને પૂરતો સપોર્ટ મળતો નથી, જેનાથી શરીરનું સંતુલન બગડે છે.

પગરખાં ખરીદતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની મુખ્ય બાબતો:

અ. આર્ચ સપોર્ટ (Arch Support)

તમારા પગરખાંમાં અંદરની તરફ ઉભાર (Contoured footbed) હોવો જોઈએ. આ ઉભાર પગની ગુમ થયેલી કમાનને સપોર્ટ આપે છે અને ચાલતી વખતે આંચકા સહન કરવામાં મદદ કરે છે.

બ. સ્થિરતા અને નિયંત્રણ (Stability & Motion Control)

સપાટ પગવાળા લોકો માટે 'Motion Control' શૂઝ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આ પગરખાંની એડી (Heel) વાળો ભાગ થોડો સખત હોય છે, જે પગને અંદરની તરફ વળતા અટકાવે છે.

ક. મજબૂત હીલ કાઉન્ટર (Firm Heel Counter)

પગરખાંનો પાછળનો ભાગ (એડીની આસપાસનો ભાગ) મજબૂત હોવો જોઈએ. જો તમે એ ભાગને દબાવો અને તે સરળતાથી દબાઈ જાય, તો તે સપાટ પગ માટે યોગ્ય નથી.

ડ. પહોળો પંજો (Wide Toe Box)

પગના પંજા માટે પૂરતી જગ્યા હોવી જોઈએ જેથી આંગળીઓ પર દબાણ ન આવે.

---

૫. સપાટ પગ માટે કયા પ્રકારના પગરખાં ટાળવા?

1. ફ્લિપ-ફ્લોપ્સ (સામાન્ય ચપ્પલ): આમાં આર્ચ સપોર્ટ બિલકુલ હોતો નથી.

2. હાઈ હીલ્સ: આ પગના આગળના ભાગ પર વધુ દબાણ લાવે છે અને કમાનની સ્થિતિ બગાડે છે.

3. ખૂબ જ નરમ સોલવાળા પગરખાં: જો સોલ ખૂબ જ સોફ્ટ હશે, તો તે પગને સ્થિરતા આપી શકશે નહીં.

---

૬. ઓર્થોટિક્સ (Insoles) નો ઉપયોગ

જો તમારા મનપસંદ બૂટમાં આર્ચ સપોર્ટ નથી, તો તમે અલગથી Insoles અથવા Arch Pads ખરીદી શકો છો.

• Custom Orthotics: નિષ્ણાત ડોક્ટર તમારા પગનું માપ લઈને ખાસ તમારા માટે ઈન્સોલ બનાવી આપે છે.

• Over-the-counter: બજારમાં તૈયાર મળતા જેલ કે ફીણના ઈન્સોલ્સ પણ રાહત આપી શકે છે.

---

૭. ઘરેલું ઉપાય અને કસરત

પગરખાં ઉપરાંત કેટલીક કસરતો પણ મદદરૂપ થાય છે:

• ટુવાલ કર્લ (Towel Curls): જમીન પર બેસીને પગની આંગળીઓથી ટુવાલને તમારી તરફ ખેંચો.

• ગોલ્ફ બોલ રોલિંગ: પગના તળિયા નીચે ટેનિસ કે ગોલ્ફ બોલ રાખીને તેને ફેરવો.

• કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretches): પિંડીના સ્નાયુઓને ખેંચવાની કસરત કરો.

---

૮. નિષ્કર્ષ

સપાટ પગ એ કોઈ મોટી બીમારી નથી, પણ જો તેને અવગણવામાં આવે તો તે શરીરમાં લાંબા ગાળાના દુખાવાનું કારણ બની શકે છે. યોગ્ય પગરખાંની પસંદગી એ આ સમસ્યાનું સૌથી સરળ અને અસરકારક નિદાન છે. જો તમને સતત દુખાવો રહેતો હોય, તો 'પોડિયાટ્રિસ્ટ' (પગના નિષ્ણાત ડોક્ટર) ની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.

તમારા પગરખાં માત્ર દેખાવમાં જ સારા ન હોવા જોઈએ, પણ તે તમારા પગના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ અનુકૂળ હોવા જોઈએ.

---