પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસ (Plantar Fas ciitis)

પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસ (Plantar Fas  ciitis)

 પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસ (Plantar Fas  ciitis) એ એડીમાં થતા દુખાવાનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે. જો તમને સવારે પથારીમાંથી ઉઠતાની સાથે જ જમીન પર પગ મૂકતી વખતે એડીમાં અસહ્ય દુખાવો થતો હોય, તો શક્ય છે કે તમે આ સમસ્યાથી પીડાતા હોવ.

આ લેખમાં આપણે પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસ શું છે, તેના લક્ષણો, કારણો અને તેનાથી બચવા માટેના ઉપાયો વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.

---

પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસ શું છે?

આપણા પગના તળિયામાં એડીના હાડકાથી લઈને પગના પંજાના આંગળા સુધી એક જાડી પેશી (Tissue) ની પટ્ટી હોય છે, જેને પ્લાન્ટાર ફેસિયા કહેવામાં આવે છે. આ પેશી પગના આર્ચ (વળાંક) ને સપોર્ટ આપે છે અને ચાલતી વખતે શોક એબ્સોર્બર (Shock Absorber) તરીકે કામ કરે છે.

જ્યારે આ પેશી પર વધુ પડતું દબાણ આવે અથવા તેમાં નાના-નાના ચીરા (Tears) પડે, ત્યારે તેમાં સોજો આવી જાય છે. આ સ્થિતિને પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસ કહેવામાં આવે છે.

---

મુખ્ય લક્ષણો (Symptoms)

પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસનો દુખાવો ખૂબ જ વિશિષ્ટ હોય છે:

• તીવ્ર દુખાવો: સવારે ઉઠીને લેવાયેલું પહેલું ડગલું સૌથી વધુ દુખદાયક હોય છે. એવું લાગે જાણે કોઈ સોય અથવા તીક્ષ્ણ વસ્તુ એડીમાં ખૂતી રહી છે.

• વિશ્રામ પછી દુખાવો: લાંબો સમય બેસી રહ્યા પછી જ્યારે તમે ઊભા થાઓ ત્યારે ફરીથી દુખાવો થાય છે.

• કસરત પછી: કસરત દરમિયાન કદાચ દુખાવો ન થાય, પણ કસરત પૂરી કર્યા પછી તે વધી શકે છે.

• સીડી ચડતી વખતે: સીડી ચડતી વખતે અથવા પંજા પર ઊભા રહેતી વખતે એડીમાં ખેંચાણ અને દુખાવો અનુભવાય છે.

---

કારણો અને જોખમી પરિબળો (Causes & Risk Factors)

આ સમસ્યા થવા પાછળ કોઈ એક ચોક્કસ કારણ હોતું નથી, પરંતુ નીચેના પરિબળો તેમાં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે:

1. ઉંમર: સામાન્ય રીતે 40 થી 60 વર્ષની વયના લોકોમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે.

2. વધારે વજન (Obesity): શરીરનું વધુ પડતું વજન એડી પર સીધું દબાણ લાવે છે, જેનાથી ફેસિયા પેશીને નુકસાન થાય છે.

3. પગનું બંધારણ: જો તમારા પગ સપાટ (Flat feet) હોય અથવા વધુ પડતા વળાંકવાળા (High arch) હોય, તો ચાલતી વખતે દબાણનું સંતુલન બગડે છે.

4. વ્યવસાય: જે લોકોએ કલાકો સુધી સખત સપાટી પર ઉભા રહેવું પડે છે (જેમ કે શિક્ષકો, ફેક્ટરી કામદારો અથવા વેઈટર્સ), તેમને આ જોખમ વધારે છે.

5. ખોટા ફૂટવેર: તળિયામાં કુશન વગરના ચપ્પલ અથવા ખૂબ જૂના થઈ ગયેલા શૂઝ પહેરવાથી એડીને પૂરતો સપોર્ટ મળતો નથી.

6. શારીરિક પ્રવૃત્તિ: લાંબા અંતરનું દોડવું, બેલે ડાન્સ અથવા એરોબિક્સ જેવી પ્રવૃત્તિઓ જે એડી પર વધુ ભાર મૂકે છે.

---

નિદાન (Diagnosis)

ડોક્ટર સામાન્ય રીતે તમારા પગની શારીરિક તપાસ કરીને જ આનું નિદાન કરી શકે છે. તે તપાસશે કે દુખાવો કયા પોઈન્ટ પર સૌથી વધુ છે.

• X-ray: સામાન્ય રીતે હાડકામાં કોઈ ફ્રેક્ચર નથી તે જોવા માટે કરવામાં આવે છે. ઘણીવાર એક્સ-રેમાં એડીનું હાડકું થોડું વધેલું દેખાય છે, જેને 'હીલ સ્પર' (Heel Spur) કહેવાય છે.

• MRI: જો દુખાવો ખૂબ જૂનો હોય અને દવાઓથી મટતો ન હોય, તો પેશીના નુકસાનની ગંભીરતા જાણવા માટે MRI કરવામાં આવે છે.

---

સારવારના વિકલ્પો (Treatment Options)

પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસના 90% કેસ સામાન્ય ઘરેલું ઉપચાર અને ફિઝિયોથેરાપીથી 6 થી 10 મહિનામાં મટી જાય છે.

1. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર

• આરામ: દુખાવો વધારતી પ્રવૃત્તિઓ થોડા સમય માટે બંધ કરો.

• બરફનો શેક (Ice Massage): એક પ્લાસ્ટિકની બોટલમાં પાણી ભરી તેને ફ્રીઝરમાં જમાવી દો. પછી તે બોટલ પર પગ રાખીને 15-20 મિનિટ સુધી ગોળ ફેરવો. આનાથી સોજો ઘટશે.

2. ફિઝિયોથેરાપી અને કસરત

ચોક્કસ કસરતો પ્લાન્ટાર ફેસિયા અને કાફ મસલ્સ (પિંડીના સ્નાયુઓ) ને મજબૂત બનાવે છે:

• Towel Stretch: બેસીને ટુવાલ વડે પંજાને તમારી તરફ ખેંચો.

• Calf Stretch: દીવાલના ટેકે ઉભા રહીને પિંડીના સ્નાયુઓને ખેંચાણ આપો.

3. ફૂટવેર અને સપોર્ટ

• હંમેશા સારા આર્ચ સપોર્ટવાળા શૂઝ પહેરો.

• બૂટની અંદર 'હીલ કપ' અથવા 'સિલિકોન પેડ' નો ઉપયોગ કરો.

• ઘરમાં પણ નરમાશવાળા ચપ્પલ પહેરો, ઉઘાડા પગે ચાલવાનું ટાળો.

4. તબીબી સારવાર

• દવાઓ: પેઈન કિલર અને સોજો ઉતારવાની દવાઓ (NSAIDs).

• ઈન્જેક્શન: જો દુખાવો અસહ્ય હોય, તો ડોક્ટર સ્ટીરોઈડનું ઈન્જેક્શન આપી શકે છે.

• નાઈટ સ્પ્લિન્ટ્સ (Night Splints): રાત્રે સૂતી વખતે પહેરવાના ખાસ બૂટ જે પગને ખેંચાયેલી સ્થિતિમાં રાખે છે.

---

અટકાવવાના ઉપાયો (Prevention)

"રોગ થાય પછી સારવાર કરવા કરતા, તેને થતો અટકાવવો વધુ સારો છે."

ક્રમ	ઉપાય	વર્ણન
1	વજન નિયંત્રણ	તમારા BMI ને સંતુલિત રાખો જેથી પગ પર ભાર ઓછો પડે.
2	યોગ્ય ફૂટવેર	ફ્લેટ ચપ્પલને બદલે ગાદીવાળા શૂઝ પસંદ કરો.
3	સ્ટ્રેચિંગ	નિયમિત રીતે પંજા અને એડીની કસરત કરો.
4	ધીમી શરૂઆત	નવી કોઈ કસરત કે દોડવાની શરૂઆત કરો ત્યારે ધીમે-ધીમે તીવ્રતા વધારો.

---

ગેરમાન્યતાઓ અને સત્ય

• ગેરમાન્યતા: એડીનું હાડકું વધવાથી જ દુખાવો થાય છે.

• સત્ય: ઘણા લોકોને હીલ સ્પર (હાડકું વધવું) હોય છે પણ દુખાવો થતો નથી. દુખાવો મુખ્યત્વે પેશીના સોજાને કારણે હોય છે.

---

સારાંશ

પ્લાન્ટાર ફેસાઈટિસ એ ગંભીર બીમારી નથી, પરંતુ તે તમારી રોજિંદી જીવનશૈલીને ખોરવી શકે છે. યોગ્ય આરામ, સ્ટ્રેચિંગ કસરતો અને સારા ફૂટવેરની મદદથી તમે તેનાથી ચોક્કસ છુટકારો મેળવી શકો છો. જો દુખાવો લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે, તો ઓર્થોપેડિક ડોક્ટરની સલાહ લેવી અનિવાર્ય છે.