કરોડરજ્જુની સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપી નું મહત્વ

 કરોડરજ્જુ (Spine) એ આપણા શરીરનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિની કરોડરજ્જુની સર્જરી કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે માત્ર અડધી જંગ જીત્યા સમાન છે. સર્જરી પછી સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થવા અને સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરવા માટે ફિઝિયોથેરાપી (Physiotherapy) અત્યંત અનિવાર્ય છે.

નીચે કરોડરજ્જુની સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપીના મહત્વ વિશે વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી છે.

---

કરોડરજ્જુની સર્જરી પછી ફિઝિયોથેરાપીનું મહત્વ

કરોડરજ્જુની સર્જરી એ કોઈ નાની પ્રક્રિયા નથી. તે ડિસ્ક હર્નિએશન, સ્પાઈનલ સ્ટેનોસિસ, સ્કોલિયોસિસ અથવા અકસ્માતને કારણે થયેલી ઈજા માટે હોઈ શકે છે. સર્જરી પછી સ્નાયુઓ નબળા પડી જાય છે અને શરીરની હલનચલન મર્યાદિત થઈ જાય છે. અહીં ફિઝિયોથેરાપીની ભૂમિકા શરૂ થાય છે.

૧. પીડામાં ઘટાડો (Pain Management)

સર્જરી પછી ઓપરેશનના ભાગમાં દુખાવો અને સોજો હોવો સામાન્ય છે. ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા આ પીડા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે:

• Ice/Heat Therapy: સોજો ઘટાડવા માટે બરફનો શેક અને સ્નાયુઓને આરામ આપવા માટે ગરમ શેક.

• TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation): આ એક મશીન છે જે ચેતા દ્વારા મગજ સુધી પહોંચતા પીડાના સંકેતોને અટકાવે છે.

• Gentle Movement: શરૂઆતી તબક્કામાં હળવી હલનચલનથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે, જે કુદરતી રીતે પીડા ઘટાડે છે.

૨. સ્નાયુઓની મજબૂતી (Strengthening Muscles)

સર્જરી પછી લાંબો સમય આરામ કરવાથી કરોડરજ્જુની આસપાસના સ્નાયુઓ (Core Muscles) નબળા પડી જાય છે.

• Core Stability: પેટ અને પીઠના ઊંડા સ્નાયુઓને મજબૂત કરવાથી કરોડરજ્જુ પરનો ભાર ઓછો થાય છે.

• Leg and Arm Strength: જો પીઠના સ્નાયુઓ નબળા હોય, તો હાથ-પગના સ્નાયુઓ મજબૂત હોવા જોઈએ જેથી શરીરનું સંતુલન જળવાય.

૩. હલનચલન અને લવચીકતા (Mobility and Flexibility)

સર્જરી પછી શરીર જકડાઈ જતું હોય છે (Stiffness). ફિઝિયોથેરાપી શરીરને ફરીથી લવચીક બનાવે છે:

• Stretching: સ્નાયુઓની લંબાઈ જાળવી રાખવા માટે સુરક્ષિત રીતે સ્ટ્રેચિંગ કરાવવામાં આવે છે.

• Range of Motion Exercises: સાંધાઓની હલનચલન ક્ષમતા વધારવા માટે આ કસરતો જરૂરી છે.

૪. રક્ત પરિભ્રમણમાં સુધારો (Improved Blood Circulation)

શસ્ત્રક્રિયા પછી સતત સૂઈ રહેવાથી પગમાં લોહીના ગઠ્ઠા (DVT - Deep Vein Thrombosis) થવાનું જોખમ રહે છે. ફિઝિયોથેરાપીમાં કરાવવામાં આવતી 'એન્કલ પંપ' જેવી નાની કસરતો લોહીનું પરિભ્રમણ ચાલુ રાખે છે અને ફેફસાની કાર્યક્ષમતા પણ વધારે છે.

---

ફિઝિયોથેરાપીના વિવિધ તબક્કાઓ (Phases of Recovery)

પુનઃપ્રાપ્તિની પ્રક્રિયા રાતોરાત થતી નથી. તે વિવિધ તબક્કામાં વહેંચાયેલી હોય છે:

તબક્કો ૧: હોસ્પિટલમાં (સર્જરીના ૧ થી ૫ દિવસ)

આ તબક્કે મુખ્ય લક્ષ્ય દર્દીને પથારીમાંથી સુરક્ષિત રીતે ઊભા કરવાનું અને શ્વાસની કસરતો કરાવવાનું હોય છે. 'Log Rolling' ટેકનિક (પીઠને વાળ્યા વગર પડખું ફરવું) અહીં શીખવવામાં આવે છે.

તબક્કો ૨: પ્રારંભિક પુનઃપ્રાપ્તિ (૨ થી ૬ અઠવાડિયા)

જ્યારે દર્દી ઘરે જાય છે, ત્યારે હળવી વૉકિંગ અને પાયાની કસરતો શરૂ થાય છે. આ સમયગાળામાં લાંબુ બેસવું કે ભારે વજન ઉઠાવવાની મનાઈ હોય છે.

તબક્કો ૩: સક્રિય પુનઃપ્રાપ્તિ (૬ અઠવાડિયા પછી)

અહીં કસરતોની તીવ્રતા વધારવામાં આવે છે. સ્ટેટિક સાયકલિંગ અથવા પાણીમાં કરવામાં આવતી કસરતો (Hydrotherapy) ખૂબ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે.

---

જીવનશૈલીમાં ફેરફાર અને સુરક્ષા (Post-Surgical Ergonomics)

ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ માત્ર કસરત જ નથી કરાવતા, પણ રોજિંદા જીવનમાં કેવી રીતે રહેવું તેની તાલીમ પણ આપે છે:

• બેસવાની રીત: ખુરશીમાં કેવી રીતે ટેકો દઈને બેસવું.

• વસ્તુ ઉઠાવવાની રીત: જમીન પરથી વસ્તુ ઉઠાવતી વખતે કમરને બદલે ઘૂંટણથી વળવાની પદ્ધતિ (Squatting).

• ઊંઘવાની સ્થિતિ: કરોડરજ્જુ સીધી રહે તે રીતે ઓશીકાનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો.

---

ફિઝિયોથેરાપી ન કરાવવાના નુકસાન

જો કોઈ દર્દી સર્જરી પછી યોગ્ય ફિઝિયોથેરાપી ટાળે છે, તો તેને નીચે મુજબની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

1. કાયમી જકડન: શરીર અક્કડ થઈ શકે છે.

2. ફરીથી ઈજા થવી: સ્નાયુઓ નબળા હોવાને કારણે ફરીથી ડિસ્ક પ્રોલેપ્સ થવાની શક્યતા રહે છે.

3. ખોટી રીતભાત (Bad Posture): દર્દી પીડા ટાળવા માટે વાંકા ચાલી શકે છે, જે લાંબે ગાળે બીજી સમસ્યાઓ નોતરે છે.

---

નિષ્કર્ષ

કરોડરજ્જુની સર્જરી એ સફળતાની શરૂઆત છે, પણ ફિઝિયોથેરાપી એ સફળતાનો અંતિમ માર્ગ છે. તે દર્દીમાં આત્મવિશ્વાસ જગાવે છે અને તેમને પરાવલંબી મટાડીને સ્વાવલંબી બનાવે છે. દરેક દર્દીએ પોતાના ડોક્ટર અને ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ નિયમિત કસરત કરવી જોઈએ.

યાદ રાખો: સર્જરી હાડકાં અને નસોને ઠીક કરે છે, પણ ફિઝિયોથેરાપી તમારા જીવનની ગુણવત્તા (Quality of Life) પાછી લાવે છે.

---