ઘૂંટણનો દુખાવો ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ

ઘૂંટણનો દુખાવો  ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ

 ઘૂંટણનો દુખાવો, ખાસ કરીને ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ (Osteoarthritis), આજે માત્ર વૃદ્ધોમાં જ નહીં પણ યુવાન પેઢીમાં પણ ગંભીર સમસ્યા બની રહી છે. આ લેખમાં આપણે તેના કારણો, લક્ષણો અને તેનાથી બચવાના ઉપાયો વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું.

---

ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ (Osteoarthritis) શું છે?

ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ એ સાંધાનો એક પ્રકારનો ઘસારો છે. આપણા ઘૂંટણના સાંધામાં બે હાડકાંની વચ્ચે 'કાર્ટિલેજ' (Cartilage) નામની એક નરમ અને લપસણી પેશી હોય છે, જે ગાદી જેવું કામ કરે છે. જ્યારે આ કાર્ટિલેજ ધીમે ધીમે ઘસાવા લાગે છે, ત્યારે હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાય છે, જેના કારણે સોજો, દુખાવો અને હલનચલનમાં તકલીફ થાય છે.

Shutterstock

---

ઘૂંટણના દુખાવા અને ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસના મુખ્ય કારણો

ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસ થવા પાછળ કોઈ એક કારણ નથી, પરંતુ નીચે મુજબના પરિબળો મહત્વનો ભાગ ભજવે છે:

૧. ઉંમર (Ageing)

જેમ જેમ ઉંમર વધે છે, તેમ શરીરના સાંધાઓમાં રહેલી ગાદી (કાર્ટિલેજ) કુદરતી રીતે ઘસાવા લાગે છે. ૪૫ થી ૫૦ વર્ષ પછી આ સમસ્યા સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.

૨. વધતું વજન (Obesity)

વધારે પડતું વજન ઘૂંટણ પર સીધું દબાણ લાવે છે. તમે જ્યારે ચાલો છો અથવા સીડી ચઢો છો, ત્યારે તમારા ઘૂંટણ પર તમારા શરીરના વજન કરતા અનેકગણું દબાણ આવે છે.

૩. વારસાગત (Genetics)

જો તમારા પરિવારમાં માતા-પિતાને સાંધાના દુખાવાની તકલીફ હોય, તો તમને આ રોગ થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

૪. સાંધામાં ઈજા (Joint Injury)

ભૂતકાળમાં રમતગમત દરમિયાન કે અકસ્માતમાં ઘૂંટણમાં લાગેલી ઈજા, ભવિષ્યમાં ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસનું કારણ બની શકે છે.

૫. સ્ત્રીઓમાં વધુ પ્રમાણ

પુરુષોની સરખામણીએ સ્ત્રીઓમાં મેનોપોઝ (રજોનિવૃત્તિ) પછી હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે હાડકાં નબળા પડે છે અને ઘૂંટણનો ઘસારો ઝડપથી થાય છે.

૬. ખોટી જીવનશૈલી અને ખોરાક

બેઠાડું જીવન, કેલ્શિયમ અને વિટામિન-ડીની ઉણપ, અને સતત ઊભા રહીને કામ કરવાની આદત પણ ઘૂંટણને નુકસાન પહોંચાડે છે.

---

ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસના લક્ષણો

• દુખાવો: ચાલતી વખતે, સીડી ચઢતી વખતે કે લાંબો સમય બેસી રહ્યા પછી ઊભા થતા દુખાવો થવો.

• જકડાઈ જવું (Stiffness): સવારે ઉઠતી વખતે ઘૂંટણ જકડાઈ ગયેલા લાગે.

• અવાજ આવવો (Crepitus): ઘૂંટણ વાળતી વખતે કે સીધા કરતી વખતે અંદરથી કટ-કટ જેવો અવાજ આવવો.

• સોજો: સાંધાની આસપાસ સોજો આવવો અથવા ઘૂંટણ ગરમ લાગવા.

• લવચીકતામાં ઘટાડો: પગ પૂરેપૂરો વળવો બંધ થઈ જવો.

---

નિવારણ અને સારવાર (Prevention and Treatment)

જો તમને શરૂઆતી દુખાવો હોય, તો નીચે મુજબના ઉપાયોથી તેને વધતો અટકાવી શકાય છે:

૧. વજન નિયંત્રણમાં રાખો

તમારા વજનમાં માત્ર ૫ કિલોનો ઘટાડો પણ તમારા ઘૂંટણ પરના ભારને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે. તંદુરસ્ત BMI જાળવવો અનિવાર્ય છે.

૨. નિયમિત કસરત

સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા માટે કસરત જરૂરી છે.

• ક્વાડ્રિસેપ્સ કસરત: સાથળના સ્નાયુઓ મજબૂત કરવાથી ઘૂંટણ પરનું દબાણ ઓછું થાય છે.

• વોકિંગ: દરરોજ ૩૦ મિનિટ સપાટ જમીન પર ચાલવું.

• સાયકલિંગ અને સ્વિમિંગ: આ લો-ઈમ્પેક્ટ કસરતો છે જે સાંધાને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર તેમને કાર્યરત રાખે છે.

૩. આહારમાં ફેરફાર

• કેલ્શિયમ: દૂધ, દહીં, પનીર અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી.

• વિટામિન-ડી: સવારનો કુમળો તડકો અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સપ્લીમેન્ટ્સ.

• ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ: અખરોટ, અળસી (flax seeds) સોજો ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

૪. જીવનશૈલીમાં સુધારો

• ભારતીય શૈલીના શૌચાલય (Indian Toilet) ને બદલે વેસ્ટર્ન ટોયલેટનો ઉપયોગ કરો.

• પલાંઠી વાળીને કે ઉભડક બેસવાનું ટાળો.

• આરામદાયક અને નરમ સોલવાળા ચપ્પલ પહેરો.

૫. ઘરગથ્થુ અને પ્રાથમિક ઉપચારો

• ગરમ અને ઠંડો શેક: સોજો હોય તો બરફનો શેક અને સ્નાયુ જકડાયેલા હોય તો ગરમ પાણીનો શેક કરવો.

• માલિશ: હળવા હાથે તલના તેલ કે આયુર્વેદિક તેલની માલિશ કરવાથી લોહીનું પરિભ્રમણ વધે છે.

---

તબીબી સારવારના વિકલ્પો

જ્યારે દુખાવો અસહ્ય હોય ત્યારે નિષ્ણાત ઓર્થોપેડિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ:

1. દવાઓ: પેઈન કિલર અને સોજો ઉતારવાની દવાઓ (ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ).

2. ફિઝિયોથેરાપી: પ્રોફેશનલ થેરાપિસ્ટની મદદથી સાંધાની હિલચાલ સુધારવી.

3. ઈન્જેક્શન: સાંધામાં લુબ્રિકેશન માટે હાયલ્યુરોનિક એસિડના ઈન્જેક્શન.

4. સર્જરી: જો ઘસારો ખૂબ જ વધી ગયો હોય, તો 'ની રિપ્લેસમેન્ટ' (Knee Replacement) શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ સાબિત થાય છે.

---

નિષ્કર્ષ

ઘૂંટણનો દુખાવો એ વધતી જતી સમસ્યા છે, પરંતુ યોગ્ય સમયે જાગૃતિ, આહારમાં ફેરફાર અને નિયમિત કસરત દ્વારા તમે ઓસ્ટિયોઆર્થરાઈટિસને રોકી શકો છો અથવા તેની ગંભીરતા ઘટાડી શકો છો. યાદ રાખો, તમારા ઘૂંટણ જ તમને ગતિશીલ રાખે છે, માટે તેમની સંભાળ રાખવી એ તમારી જવાબદારી છે.