 |
| ફ્રોઝન શોલ્ડર -- Frozen Shoulder |
ફ્રોઝન શોલ્ડર (Frozen Shoulder), જેને તબીબી ભાષામાં 'એડહેસિવ કેપ્સ્યુલાઈટીસ' (Adhesive Capsulitis) કહેવામાં આવે છે, તે ખભાની એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં ખભાના સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો થાય છે અને તેની હલનચલન મર્યાદિત થઈ જાય છે.
આ લેખમાં આપણે ફ્રોઝન શોલ્ડરના કારણો, તેના તબક્કાઓ અને ખાસ કરીને ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તેની સારવાર વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
ફ્રોઝન શોલ્ડર શું છે?
આપણા ખભાનો સાંધો એક 'બોલ અને સોકેટ' સાંધો છે. આ સાંધાની આસપાસ એક મજબૂત કનેક્ટિવ ટિશ્યુનું પડ હોય છે જેને 'કેપ્સ્યુલ' કહેવામાં આવે છે. જ્યારે આ કેપ્સ્યુલ જાડી થઈ જાય છે અને તેમાં સોજો આવે છે, ત્યારે તે સાંધાને ચુસ્ત રીતે જકડી લે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે ખભામાં લવચીકતા ઘટી જાય છે અને હાથ ઊંચો કરવામાં કે પાછળ લઈ જવામાં તકલીફ પડે છે.
ફ્રોઝન શોલ્ડર થવાના મુખ્ય કારણો
ફ્રોઝન શોલ્ડર થવા પાછળ કોઈ એક ચોક્કસ કારણ હંમેશા જવાબદાર હોતું નથી, પરંતુ નીચે મુજબના પરિબળો મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે:
ડાયાબિટીસ: જે લોકોને ડાયાબિટીસ હોય તેમને ફ્રોઝન શોલ્ડર થવાનું જોખમ ૨૦% થી વધુ રહે છે. શરીરમાં સુગરનું પ્રમાણ વધુ હોવાને કારણે કોલેજન ફાઈબર્સમાં ફેરફાર થાય છે, જે કેપ્સ્યુલને જકડાઈ દે છે.
ખભાની ઈજા અથવા સર્જરી: જો ખભામાં ફ્રેક્ચર થયું હોય અથવા રોટેટર કફની સર્જરી કરાવી હોય, તો લાંબા સમય સુધી હાથને સ્થિર રાખવો પડે છે. હલનચલનના અભાવે સાંધો જામ થઈ જાય છે.
ઉંમર અને જાતિ: સામાન્ય રીતે ૪૦ થી ૬૦ વર્ષની વયના લોકોમાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે, અને પુરુષો કરતા સ્ત્રીઓમાં તેનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.
થાઈરોઈડની સમસ્યા: હાયપરથાઈરોઈડિઝમ અથવા હાયપોથાઈરોઈડિઝમ ધરાવતા દર્દીઓમાં પણ આ રોગ જોવા મળે છે.
અન્ય રોગો: હૃદય રોગ, પાર્કિન્સન રોગ અથવા સ્ટ્રોક (લકવો) પછી પણ ફ્રોઝન શોલ્ડર થઈ શકે છે.
ફ્રોઝન શોલ્ડરના ત્રણ મુખ્ય તબક્કા (Stages)
આ રોગ રાતોરાત નથી આવતો, તે ત્રણ મુખ્ય તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:
૧. ફ્રીઝિંગ સ્ટેજ (Freezing Stage - દુખાવાનો તબક્કો)
આ તબક્કો ૨ થી ૯ મહિના સુધી ચાલે છે.
ખભામાં અચાનક દુખાવો શરૂ થાય છે, જે રાત્રે સૂતી વખતે વધી જાય છે.
ખભાની હલનચલન ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગે છે.
૨. ફ્રોઝન સ્ટેજ (Frozen Stage - જકડાઈ જવાનો તબક્કો)
આ તબક્કો ૪ થી ૧૨ મહિના સુધી ચાલે છે.
આ સમયગાળામાં દુખાવો થોડો ઓછો થઈ શકે છે, પરંતુ ખભો સાવ જકડાઈ જાય છે.
દૈનિક કાર્યો જેમ કે કપડાં પહેરવા, વાળ ઓળવા કે પીઠ પાછળ હાથ લઈ જવો અશક્ય બને છે.
૩. થોઈંગ સ્ટેજ (Thawing Stage - સુધારાનો તબક્કો)
આ તબક્કો ૧ થી ૩ વર્ષ સુધી ચાલી શકે છે.
ખભાની હલનચલન ધીમે ધીમે પાછી આવવા લાગે છે અને દુખાવો સંપૂર્ણપણે મટી જાય છે.
ફિઝિયોથેરાપી સારવાર: સૌથી અસરકારક માર્ગ
ફ્રોઝન શોલ્ડરમાં દવાઓ માત્ર દુખાવો ઘટાડે છે, પરંતુ સાંધાને ફરીથી કાર્યરત કરવાનું કામ ફિઝિયોથેરાપી જ કરે છે.
૧. પેઈન મેનેજમેન્ટ (દુખાવો ઘટાડવા માટે)
IFT (Interferential Therapy): આ મશીન દ્વારા સ્નાયુઓના ઊંડાણ સુધી કરંટ આપીને દુખાવો ઘટાડવામાં આવે છે.
TENS: તે ચેતાતંતુઓને ઉત્તેજિત કરીને મગજ સુધી પહોંચતા દુખાવાના સંકેતોને અટકાવે છે.
હોટ પેક / કોલ્ડ પેક: સોજો હોય ત્યારે બરફનો શેક અને જકડાઈ ગયેલા સ્નાયુઓને ખોલવા માટે ગરમ પાણીનો શેક આપવામાં આવે છે.
૨. મેન્યુઅલ થેરાપી (હાથથી કરવામાં આવતી કસરત)
ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ સાંધાની અંદરની 'મોબિલિટી' વધારવા માટે ખાસ પ્રકારના દબાણ આપે છે:
Joint Mobilization: સાંધાના કેપ્સ્યુલને ખેંચવા માટે હળવા આંચકા અને દબાણનો ઉપયોગ.
Stretching: છાતીના સ્નાયુઓ (Pectorals) અને ખભાના પાછળના સ્નાયુઓને સ્ટ્રેચ કરવામાં આવે છે.
૩. ફિઝિયોથેરાપી એક્સરસાઇઝ (ઘરે કરી શકાય તેવી કસરતો)
પેન્ડુલમ એક્સરસાઇઝ: એક ટેબલ પર નમીને તંદુરસ્ત હાથનો ટેકો લો અને અસરગ્રસ્ત હાથને ઘડિયાળના લોલકની જેમ ગોળ ફેરવો.
ટુવાલ સ્ટ્રેચ: એક ટુવાલને પીઠ પાછળ પકડીને ઉપર-નીચે ખેંચો.
ફિંગર લેડર (દિવાલ પર આંગળીઓ ચલાવવી): દિવાલ સામે ઉભા રહી આંગળીઓ વડે ધીમે ધીમે હાથને ઉપર તરફ લઈ જવો.
શોલ્ડર રોટેશન: ખભાને ગોળાકાર ફેરવવા.
ફ્રોઝન શોલ્ડર દરમિયાન રાખવાની સાવચેતીઓ
ભારે વજન ન ઉઠાવવું: અસરગ્રસ્ત હાથે ભારે ડોલ કે થેલો ન ઉઠાવો.
રાત્રે સૂવાની પદ્ધતિ: જે ખભામાં દુખાવો હોય તે પડખે ન સૂવું. જરૂર જણાય તો હાથ નીચે ઓશીકું રાખવું.
નિયમિતતા: ફિઝિયોથેરાપીમાં પરિણામ મેળવવા માટે ધીરજ અને નિયમિતતા જરૂરી છે. કસરત અધવચ્ચે છોડવી નહીં.
ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ શુગરને કંટ્રોલમાં રાખવું અનિવાર્ય છે, નહીંતર રિકવરી ધીમી આવશે.
નિષ્કર્ષ
ફ્રોઝન શોલ્ડર એ એક લાંબી ચાલતી પ્રક્રિયા છે, પરંતુ યોગ્ય સમયે નિદાન અને ચોક્કસ ફિઝિયોથેરાપી પ્લાન દ્વારા તેને સંપૂર્ણપણે મટાડી શકાય છે. જો તમને ખભામાં શરૂઆતી દુખાવો જણાય, તો તેને અવગણવાને બદલે તરત જ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
નોંધ: કોઈપણ કસરત શરૂ કરતા પહેલા તમારા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લેવી આવશ્યક છે, કારણ કે દરેક વ્યક્તિની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.
No comments:
Post a Comment